‘‘Made in Romania’’: zijn manele-zangers even welkom als hun razend populaire muziek?

Van slavernij tot sociale uitsluiting 

Maar ondanks het internationale succes van manele blijft in Roemenië een stigma aan het genre kleven, vooral bij oudere generaties en bij conservatieve mensen. Dat heeft te maken met een lange geschiedenis van racisme tegen Roma.

Roma werden zo’n vijfhonderd jaar, lang van de 14de eeuw tot in 1856, in slavernij gehouden in de gebieden die vandaag het grootste deel van Roemenië en Moldavië vormen. Slavernij werd er, geïnspireerd door de Amerikaanse abolishment movement, in 1856 afgeschaft. Dat is nu precies 170 jaar geleden.

Maar het racisme tegen Roma zette zich na vijf eeuwen slavernij verder. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden volgens de cijfers van de European Holocaust Memorial Day for Sinti and Roma zo’n 500.000 Roma en Sinti in Europa vermoord.

Na WOII was de communistische dictator Ceaușescu aan de macht. Die streefde een homogene culturele identiteit na. Roma werden niet officieel erkend als etnische minderheid en Romani, hun taal, werd uit de samenleving gewist. Tot op vandaag ervaart de gemeenschap nog altijd racisme en sociale uitsluiting.

Toch luisteren Roemenen, vooral de jongeren, massaal naar manele. Historisch gezien is de populariteit van Roma muzikanten niets nieuws. Bogdan Burdușel, een Roemeense Roma-activist uit Boekarest, uit op sociale media regelmatig kritiek op culturele toe-eigening en racisme tegenover Roma. ‘Natuurlijk heb je altijd critici die in vraag stellen of de Romacultuur deel uitmaakt van een Europese cultuur. De grote bijdrage van Roma aan muziek in Zuid- en Oost-Europa wordt vaak vergeten: flamenco in Spanje, fado in Portugal, čoček en andere volksgenres in de Balkan.'

'In de tijden van slavernij in Roemenië had je Roma muzikanten die rondreisden om muziek te spelen’, vertelt Burdușel. 'Die muzikanten verzamelden op hun reizen volksmuziek en droegen zo bij aan de verderzetting van Roemeense tradities. Maar conservatieve Roemenen zullen dit niet graag horen.'

Burdușel werkt bij de ngo Roma Foundation for Europe, een netwerk van organisaties die Roma ondersteunen bij het ontwikkelen van hun talenten. Dat doen ze door bijvoorbeeld leningen aan te bieden aan jonge ondernemers. ‘Roma enkel als een sociaal probleem zien, is kortzichtig. We moeten het narratief veranderen en het potentieel van de gemeenschap benutten’, zegt Burdusel.

Culturele toe-eigening met AI

Hoe meer mainstream manelemuziek wordt, hoe vaker de Roma roots ervan uitgewist worden. Begin dit jaar ontstond er controverse rond ‘Lolita Cercel’, een AI-zangeres van muziek geïnspireerd door manele. Ze heeft een donkere huid en draagt grote gouden oorbellen. Haar achternaam lijkt een verwijzing naar Ionuț Cercel, de zanger die vorig jaar viraal ging.

De etnisch Roemeense maker van Lolita Cercel beweert in een interview met AFP dat het niet om een karikatuur van Roma gaat, maar om een Balkan-identiteit. Burdușel uitte in datzelfde interview kritiek. ‘Het is een manier om de Roma-gemeenschap uit te wissen', vindt hij.

'De AI-zangeres is bovendien een eeuwenoud seksistisch stereotype van een sensuele Roma vrouw', vervolgt Burdusel. 'Er is veel kritiek op vrouwonvriendelijke manele-teksten, maar er wordt nauwelijks gesproken over niet-Roma artiesten die seksistische beelden over Roma vrouwen verspreiden.'

Roma op de politieke achtergrond

Bogdan Burdușel komt zelf uit Ferentari, een beruchte Roma-wijk in hoofdstad Boekarest. Hij had het geluk te kunnen gaan studeren met een beurs, ‘maar het zou niet om geluk mogen gaan,’ zegt hij. ‘In Roemenië hebben politici te lang op ngo’s gerekend om ons te ondersteunen. Ngo’s kunnen het goede voorbeeld geven, maar het is aan politici om dat voorbeeld op nationale schaal toe te passen.’

Op politiek vlak zijn het turbulente tijden in Roemenië, met een constante dreiging van extreemrechts en een instabiele regering. De politiek richt zich, zowel in Roemenië als op Europees niveau, tegen migratie. Daardoor komen etnische minderheden zoals Roma op de achtergrond, vertelt Burdușel. 

Daar komt nog bij dat de Roma-gemeenschap amper politieke vertegenwoordiging heeft. ‘In het huidige Europese Parlement zit niemand van Roma-afkomst. Politici in Roemenië willen niet in de Roma-gemeenschap investeren, soms uit vrees om stemmen te verliezen. Daar missen ze een enorme kans, want voor de stemmen die ze zouden verliezen, zouden ze stemmen winnen uit de gemeenschap’, vertelt Burdușel.

‘Ook vandaag worden Roma-gemeenschappen gesegregeerd, gemarginaliseerd en in armoede gehouden’, bevestigt de feministische Roma-activiste Aldessa Georgiana Lincan.

Op Europees niveau blijft het een van de meest gediscrimineerde minderheden wanneer we het hebben over mensenrechten en toegang tot openbare voorzieningen als water of elektriciteit, zo kaart ook netwerkorganisatie ERGO (European Roma Grassroots Organisation) aan. Onder die voorzieningen vallen toegang tot woningen met kraantjeswater, openbaar vervoer, gezondheidszorg en onderwijs, verduidelijkt onderzoek van het EU-Bureau voor de Grondrechten. Zo gaat bijna de helft van alle Roma kinderen in de EU naar gesegregeerde scholen.

Roma-kennis, door Roma-vrouwen

Lincan is, naast een dekoloniale en feministische Roma-activiste uit Roemenië, ook manele-dj. Sinds een paar jaar woont ze in Brussel.

Daar richtte ze samen met twee andere Roma vrouwen, Alba Hernández Sanchez uit Spanje en Natalia Duminică uit Moldavië, de Romnja Feminist Library op. Die verzamelt bestaande kennis over Roma geproduceerd door Roma-vrouwen en stimuleert de verwerving van nieuwe kennis vanuit een dekoloniaal, feministisch en queer perspectief.

‘We kijken naar wie in koloniale machtsstructuren toegang heeft tot kennis en naar hoe kennis geproduceerd wordt. Dat vertaalt zich ook naar muziek, kunst, zelfs eten. In de context van academische kennisproductie is de Roma-gemeenschap vooral een door westerse, witte, cis mannen bestudeerd object. De perspectieven uit de gemeenschap zelf, en die van Roma vrouwen en queer personen nog meer, blijven onzichtbaar in de mainstream en in academische ruimtes.'

'Met ons werk stellen we in vraag wie toegang heeft tot middelen en ruimtes voor kennisproductie en wie zo de macht heeft’, legt Lincan uit. 'Ik kom zelf uit een arbeidersgezin en besef heel goed dat je, om kennis te produceren, vanuit een bepaalde socioculturele klasse moet komen.'

Vanuit dit dekoloniaal perspectief op productie en middelen stelt Lincan vast dat Roma-muzikanten nog vaak de toegang tot mainstream platformen geweigerd wordt.

Burdușel vertelt dat op Roemeense radiozenders zo goed als geen manele gespeeld wordt. Een reden die daarvoor aangehaald wordt, zijn vrouwonvriendelijke teksten. ‘Maar die vind je ook in reggaeton en hiphop, en dat hoor je wel op de radio. Er heerst een dubbele standaard, en dat heeft met het etnische aspect van het genre te maken.’

‘Als je al manele hoort op Roemeense radiozenders, dan is die vaak van niet-Roma artiesten. Op tv heb je wel al jaren manele, tijdens de nieuwjaarsshow, maar de muziek wordt ook daar vooral door niet-Roma artiesten gespeeld. Het gaat wederom om uitsluiting op basis van huidskleur en etniciteit,’ zegt Burdușel.

Coldplay-controverse 

Veel Roemenen zien manele als een bedreiging voor een homogeen beeld van de eigen cultuur. Manele-muziek kent invloeden uit de bijna vierhonderd jaar Ottomaanse bezetting en wordt gespeeld door Roma wier verre roots terug te traceren zijn tot Noord-India. Het genre zou de Europese Roemeense cultuur oriëntaliseren of balkaniseren, zo hoor je bij sommige intellectuelen, culturo's en in mainstream media.

De uitsluiting van manele op Roemeense platforms heeft, naast racisme tegen Roma, ook te maken met sociale klasse en generaties. Vooral oudere generaties kijken nog op het muziekgenre neer.

De bekende Britse popgroep Coldplay zette in 2024 manele-zanger Babasha op het voorprogramma van hun concert in Boekarest. Daarop werd die uitgejouwd door een publiek van welgestelde Roemenen. Manele-muziek zou niet passen in de cultureel verfijnde context van het Coldplay-concert waarvoor ze veel betaald hadden, en volgens sommigen helemaal geen cultuur zou zijn. 

Die reactie heeft te maken met de lange geschiedenis van slavernij, genocide, racisme en uitsluiting van Roma, benadrukt Lincan. ‘Het kwam voort uit haat. Het publiek vond duidelijk dat een Roma-muzikant het podium niet mocht delen met niet-Roma-muzikanten. De Roemeense samenleving zegt zo dat er geen ruimte is voor Roma in instituties en mainstream plaatsen. Dat is heel pijnlijk voor de gemeenschap, want elk mens voelt een natuurlijke behoefte om ergens toe te behoren.’

‘Dat mensen naar manele luisteren, betekent niet per se dat ze niet racistisch zijn. En het verandert niet veel aan de discriminatie tegen de Roma-gemeenschap.’

Toen Lincan opgroeide, hing er nog schaamte rond luisteren naar manele. Ze komt uit Mizil, een kleine stad ongeveer tachtig kilometer van Boekarest. Daar luisterden ze thuis allemaal naar manele. Maar nooit op school. ‘Hoewel ik openlijk Roma was, lag naar manele luisteren nog moeilijk. Dat heeft niet enkel te maken met racisme, maar ook met sociale klasse’, bevestigt ze. 

Feministische manele-feestjes

In 2016 verhuisde Aldessa Lincan naar Boekarest. Daar zag ze dat hipsters en linkse activisten naar manele luisterden en manele-feestjes organiseerden. Het gevoel dat dat haar gaf, was dubbel: ‘Het was fijn dat manele openlijk geapprecieerd werd, maar tegelijk zag ik dat veel dj’s niet-Roma waren en zich niet met antiracistische principes bezighielden.’

Ze ziet hierin parallellen met de Verenigde Staten. Muziekgenres zoals hiphop en techno zijn daar nu heel mainstream, maar komen uit gemeenschappen die sterk gediscrimineerd worden. ‘Er is een hiërarchie waarin de etnische meerderheid zich de cultuur van een minderheid toe-eigent zonder zich vragen te stellen over compensatie en erkenning. Dat mensen naar manele luisteren betekent niet per se dat ze niet racistisch zijn. En het verandert niet veel aan de discriminatie tegen de Roma gemeenschap.'

Lincan wilde die culturele toe-eigening, en ook de vrouwonvriendelijke boodschappen in veel manele-nummers, counteren. Daarom begon ze samen met andere Roma-vrouwen feministische manele-feestjes te organiseren. ‘Voor veel mensen lijkt de combinatie van feministisch en manele contradictorisch. Maar er zijn veel Roma-zangeressen, zoals Laura Vass en Narcisa, die over hun trots als Roma-vrouw en over hun zelfbeschikking zingen.'

'Bijlange niet alle manelemuziek is vrouwonvriendelijk', zegt Lincan. 'Voor mij is feministische manele spelen een vorm van activisme. Muziek is politiek.'

Verbinding, voorbij etniciteit

Met haar evenementen als dj creëert Lincan ruimtes van verbinding. ‘Ik dacht niet dat manele spelen in Brussel, buiten mijn gemeenschap, hetzelfde zou voelen. Maar het was een aangename verrassing me zo thuis te voelen als dj in ruimtes van andere geracialiseerde groepen, bijvoorbeeld die uit SWANA-landen (South-West-Asia en North-Africa, db).'

‘Progressieve jongeren snappen dat je muziek niet in een etnisch hokje kan steken. Ze is er om ons te verbinden.’ 

Zo vallen de oriëntaalse ritmes van manele goed te rijmen met Arabische muziek. Dat is ook de Belgisch-Marokkaanse zanger Dystinct niet ontgaan. Die zeilde mee op het succes van Ionuț Cercel’s Made in Romania en bracht zijn Dumlla Dumlla – herkent u de lyrics – uit samen met de Albanees-Kosovaarse zangeres Dafina Zeqiri. 

Manele is intussen steeds meer cool, zeker bij jongere generaties, zowel in Roemenië als in de diaspora. Babasha is na de controverse rond zijn optreden bij Coldplay uitgegroeid tot een van de meest beluisterde artiesten in Roemenië, en er is een ware boom aan grote manele-evenementen.

Burdușel ziet daarin potentieel voor verbinding: ‘Niet alle feestjes zijn plekken van inclusie, maar er zijn evenementen waar ik wél naartoe ga. Ze worden niet door Romani georganiseerd, maar organisatoren staan open voor kritiek en zetten ook Roma muzikanten op de line-up. Progressieve jongeren snappen dat je muziek niet in een etnisch hokje kan steken. Ze is er om ons te verbinden.’ 

Het zingende jongetje dat vorige zomer viraal ging, is al lang een volwassen man. Maar de boodschap van verbinding die Ionuț Cercel met Made in Romania bracht, wint nog steeds aan kracht.