Mijndammen zijn tikkende tijdbommen

Precedenten

De ramp die in februari 2025 in Zambia plaatsvond, is geen uitzondering. Sterker nog, zulke rampen gebeuren steeds vaker. Volgens onderzoek van de ngo Earthworks waren er tussen 1915 en 2022, 364 van dit soort damdoorbraken. Een kwart daarvan gebeurde sinds 2010. Het bekendste voorbeeld is de ramp in 2019 in het Braziliaanse Brumadinho, waar 270 mensen stierven toen een losgebroken moddergolf over hen heen spoelde.

Dit soort dammen bestaan om restafval van de mijnbouw te bewaren. Hoeveel dammen er precies zijn in de wereld is niet bekend, maar de meeste experts gaan uit van minstens 20.000. Om metaal te produceren wordt de erts opgegraven, vermalen en met chemicaliën bewerkt. Als het metaal eruit is gehaald, blijft een brij over van fijngemalen steen, zuur water en giftige stoffen.

Baas boven baas

Ook in Zambia lopen twee rechtszaken, samen goed voor tientallen miljarden euro’s aan schadeclaims. Een van hen is voor mensen zoals Mwuamba. Ze hebben een kleine compensatie geaccepteerd van het bedrijf in ruil voor de belofte dat ze verder om niets meer vragen. Advocaten beargumenteren dat zulke mensen niet weten wat ze ondertekenden.

Mwuamba kreeg een compensatie van 20.000 kwacha, omgerekend zo’n 750 euro. Dat is veel, de boerderij van haar familie is groot. Anderen kregen amper 75 euro. Voor niemand is het genoeg om het verlies van hun gewassen te dekken.

Ondanks het precedent van Vale zijn de advocaten niet erg positief over hun kansen. ‘De overheid staat niet aan onze kant’, zegt één van hen tegen MO*.

Dat komt omdat Zambia zwaar leunt op Chinese investeringen. Tussen 2022 en 2024 waren die goed voor de helft van alle buitenlandse investeringen in het land. Zambia heeft ook een grote schuldenlast in China.

Het moederbedrijf van Sino Metals is eigendom van de Chinese staat en heeft aangegeven ruim één miljard euro te investeren in de Zambiaanse kopersector. De Zambianen weten wel beter dan om aan de staart van de leeuw te trekken.

En dus doen overheid en bedrijf er alles aan om de zaak in de doofpot te houden. Advocaten en civiele organisaties krijgen geen toegang om met hun cliënten te praten. Pogingen om slachtoffers buiten het mijngebied bijeen te brengen werden opgebroken door de politie. Meerdere buitenlandse journalisten die Chambishi bezochten werden gearresteerd.

Geen pottenkijkers

Als ik in Kitwe aankom, is niemand bereid om mij te gidsen in het gebied. Estera Mwuamba komt naar mijn hotel, in het geheim. Wel lukt een kort bezoek aan een gebied op zo’n twee kilometer van de mijn.

Langs de Chambishi-stroom is een strook van zo’n 20 meter bedekt met een witte laag van achtergebleven chemicaliën. Er groeit niets meer. Een paar dode stengels maïs zijn de enige herinnering aan een vruchtbaar verleden.

Wanneer ik uitstap om foto’s te nemen komt de eigenares van het land aanlopen. ‘Ik ben blij dat dit wordt vastgelegd’, zegt ze. ‘Maar het is hier niet veilig voor je.’ Na een gesprek van vijf minuten trekt de gids me terug de auto in: de mijnbeveiliging is onderweg.

Onder druk van de Zambiaanse regering huurde Sino Metals wel een onafhankelijk adviesbureau in om de schade in kaart te brengen. Maar een dag voor de publicatie van het rapport trok het bedrijf de opdracht in vanwege “contractbreuk”.

Critici verbinden het vooral aan de conclusie van het rapport. Het spreekt namelijk over 1,5 miljoen kubieke meter afval, terwijl de Chinezen het houden op 50.000 kubieke meter. In een brief aan de overheid, die MO* kon inkijken, noemt het bureau de schatting van Sino Metals ‘buitengewoon onnauwkeurig’.

De ramp in Chambishi is niet zomaar een ongeluk maar het gevolg van een wereld die om steeds meer metalen vraagt. Morrill: ‘Als we dit soort rampen willen voorkomen, moeten we simpelweg minder consumeren. De veiligste dammen zijn degene die niet gebouwd worden.’

Circulaire economie

Voor de energietransitie zijn heel veel metalen nodig. Een elektrische wagen gebruikt vier keer zoveel koper als een benzineauto en laat dus vier keer zoveel afval achter in de tuin van Mwuamba.

Wereldwijd ligt er naar schatting al tussen de 100 en 200 miljard ton mijnafval opgeslagen – evenveel als de helft van alle gebouwen op de wereld weegt. Dat wordt alleen maar meer.

En de energietransitie is nog maar net begonnen. Zo verwacht het Internationaal Energie Agentschap dat de vraag naar lithium in 2040 vijf keer zo hoog is; nikkel en grafiet dubbel zo hoog; de vraag naar kobalt groeit met 50%; koper groeit met 30%. 

Landen als Zambia haken in op die hogere vraag. Het Afrikaanse land wil in 2031 drie keer zoveel koper produceren als nu.

Overal in het noorden van Zambia, de zogenaamde kopergordel, zie je de gevolgen. Langs de snelweg rijd je langs mijn na mijn. Op elke stoffige parkeerplaats staan vrachtwagens geparkeerd vol met koperen platen, afvalgesteente of zwavelzuur om de metalen te verwerken. Elke stad heeft zijn “black mountain”, een berg afvalgesteente die blijft groeien zolang de smelterijen draaien.

Maar omdat de goede afzettingen inmiddels zijn opgegraven, is er steeds minder metaal in de steen te vinden. Dat betekent dat per kilo eindproduct steeds meer afval achterblijft.

Mensen als Jan Morrill willen juist dat er minder gegraven wordt. Earthworks berekende dat in een circulaire economie, waar bijvoorbeeld batterijen opnieuw gebruikt kunnen worden, 55% minder mijnbouw voor koper nodig is. Het is een duidelijk punt van frictie tussen wat de economie vraagt, en wat de aarde heeft en nodig heeft.

Toch is er reden voor hoop, vertelt Gavin Mudd, directeur van het Britse Critical Minerals Intelligence Centre. ‘De interesse groeit om mijnafval te hergebruiken en mineralen die eerder niet waardevol waren er nu uit te halen.’

Zo kan je afval van koper opnieuw bewerken om er ditmaal kobalt uit te halen. Mudd werkte voorheen in zijn thuisland Australië aan een overzicht van afvaldammen in Australië om duidelijk te maken wat er potentieel nog uit te winnen valt. Het is wereldwijd het eerste initiatief dat zo’n landelijk overzicht maakt.

Noodzakelijke verandering

Er zijn vaak zorgen over de problemen die Chinese bedrijven in het buitenland veroorzaken. Maar in eigen land vindt er wel verandering plaats. Zo verzorgde China zo’n 85% van de wereldwijde productie van een semi-metaal genaamd antimoon, gebruikt voor de legering van batterijen of brandvertragers in plastic. Vanwege de gezondheids- en milieu-impact van deze mijnen en smelterijen op de nabije gemeenschappen is die sector snel afgebouwd tot maar een kwart van wat het was.

Het stemt Mudd positief: ‘Als we een duurzame mijnbouw willen, moet de hele wereld betrokken worden. Dat zien we langzaamaan gebeuren.’

Bovendien hebben de grote hoeveelheid rampen in de laatste jaren pijnlijk duidelijk gemaakt dat er iets moet veranderen. ‘Het Braziliaanse Vale produceert nu zand van zijn afval. Het is maar een fractie van wat kan, maar het is een positieve verandering’, benadrukt Mudd.

Ook wordt er gepraat over een duurzaam label voor mijnbouw. ‘Maar we moeten als consumenten wel bereid zijn daar meer voor te betalen. Ik geloof dat mensen dat ook wel begrijpen.’

De verandering komt voor velen te laat. Op 4 november brak er weer een dam door; nu aan de Congolese kant van de kopergordel. Miljoenen liter afvalwater spoelde over drie buurten van Lumumbashi, de op één na grootste stad van de Democratische Republiek Congo. Weer was er een Chinees bedrijf bij betrokken.

Ook voor Estera Mwuamba komt verandering te laat. Elke dag loopt ze nog voorbij de grijze modder. De zure lucht prikt nog steeds in haar ogen. Haar kleinkinderen houdt ze zoveel mogelijk binnen. Waar eens groenten groeiden, is nu een dor land bedekt met opgedroogde modder en achtergebleven chemicaliën.

Het mijnbedrijf wil dat ze verhuist. Maar ze woont hier al 50 jaar, dit is haar thuis. De rest van haar familie vertrekt wellicht, maar Estera Mwuamba blijft.

Simon Vera is freelance journalist en fotograaf. Hij bericht voornamelijk vanuit en over Oost-Afrika.