UGent haalt academische banden met Ethiopische partners aan

Studenten van de Ethiopische universiteit van Jimma tijdens hun diploma-uitreiking.
© Stijn Debrouwere via Flickr (CC BY 2.0)

Studenten van de Ethiopische universiteit van Jimma tijdens hun diploma-uitreiking.
© Stijn Debrouwere via Flickr (CC BY 2.0)
Geen enkele Vlaamse universiteit heeft meer projecten met Ethiopische partners lopen dan de UGent. Hoe opportuun is academische samenwerking met een land dat pas een bloedige burgeroorlog achter de rug heeft en waar de spanningen opnieuw gevaarlijk hoog oplopen? ‘We kunnen partnerinstellingen niet verantwoordelijk houden voor mensenrechtenschendingen van de overheid waaraan zij zelf niet bijdragen.’
De reis stond al lang gepland in de drukke agenda van Petra De Sutter: als alles goed gaat vertrekt de Gentse rector aanstaande zaterdag (21 november) met een 22-koppige delegatie naar Ethiopië. De Sutter en haar gevolg zullen tijdens hun vijfdaagse reis universiteiten en hogescholen in Addis Abeba en Jimma bezoeken.
Tussendoor wordt er op hoog niveau onderhandeld over Crescere, een gezamenlijk doctoraatsprogramma dat een nieuw hoofdstuk moet worden in een samenwerking die al meer dan dertig jaar teruggaat. Ethiopië is een van de belangrijkste partnerlanden van de Universiteit Gent. Na China, India en – enigszins verrassend – Iran, is Ethiopië het voornaamste herkomstland van internationale doctoraatsstudenten in Gent.
De ambitieuze reis heeft lang aan een zijden draadje gehangen, als gevolg van de acute oorlogsdreiging in het noorden van Ethiopië. De feiten zijn bekend. Op 22 september namen strijders van de Tigray Defence Forces, de gewapende arm van de voormalige machtspartij TPLF, de Tigrese hoofdstad Mekelle in. Daarmee werd de genadeslag toegediend aan het staakt-het-vuren dat de Ethiopische regering en het TPLF eind 2022 sloten. Dat had toen een einde gemaakt aan twee jaar burgeroorlog in Tigray, een ongemeen bloedig conflict waarbij ook buurland Eritrea actief betrokken was. Volgens voorzichtige schattingen vielen er 300.000 rechtstreekse en onrechtstreekse burgerdoden.
Nu het conflict opnieuw is opgelaaid, wist het Ethiopische regeringsleger al na twee weken de controle over Mekelle te heroveren. Maar daarmee is de lont niet uit het kruitvat. Het TPLF, tactisch teruggeplooid in de bergen van Tigray, heeft een alliantie gesmeed met niet minder dan zes gewapende rebellenbewegingen, verspreid over heel Ethiopië. Doel van de bonte coalitie is het omverwerpen van Ethiopisch premier Abiy Ahmed.
Volgens waarnemers krijgen ze daarbij steun van Eritrea, dat sinds de vorige burgeroorlog van kamp is veranderd. In heel wat hoofdsteden houden diplomaten de adem in, want een nieuwe burgeroorlog kan de hele regio in lichterlaaie zetten. Premier Abiy heeft er al mee gedreigd Assab, de havenstad in het zuidoosten van Eritrea, te veroveren en te annexeren als toegangspoort naar de Rode Zee. Buurlanden Egypte en Soedan zullen dat niet zomaar laten gebeuren, en ook regionale grootmachten Verenigde Arabische Emiraten, Turkije en Saudi-Arabië dreigen dan te worden meegesleurd.
Mensenrechten en democratie als oorlogsslachtoffer
Tegen die achtergrond speelt zich dus het bezoek af van de Gentse delegatie. De voorbije weken onderhield het rectoraat nauw contact met de Belgische ambassade in Addis Abeba. Een receptie voor Ethiopische alumni van de Universiteit Gent werd aangekondigd onder voorbehoud. Reizen naar Addis Abeba moet veilig kunnen, anders gaat het feest niet door.
Ethiopië is een reusachtig land dat met zijn 140 miljoen inwoners de op één na grootste bevolking van Afrika telt. Het is zeker niet zo dat de spanningen in het noordoosten het hele land verlammen. Toch kunnen er vragen worden gesteld bij de opportuniteit van de rectorale groepsreis. Een van de grote slachtoffers van de voorbije burgeroorlog zijn mensenrechten en democratie. Alle betrokken partijen, het TPLF, het Ethiopische regeringsleger, Eritrese troepen en Amhaarse milities zoals FANO hebben zich aan oorlogsmisdaden bezondigd.
Jan Nyssen, professor-emeritus geografie aan de UGent, is er niet gerust op. Nyssen woonde en werkte meer dan tien jaar in Tigray, onder meer als Belgisch coördinator van een VLIRUOS-samenwerkingsprogramma waarvan Mekelle University de spil vormde.
VLIRUOS (Vlaamse Interuniversitaire Raad – Universitaire Ontwikkelingssamenwerking) is het bureau van de Vlaamse Interuniversitaire Raad die internationale academische samenwerking ondersteunt en financiert. Dat doet het door beurzen en middelen toe te kennen aan gezamenlijke onderzoeks- en onderwijsprojecten tussen Vlaamse hogeronderwijsinstellingen en partnerinstellingen in Afrika, Latijns-Amerika en Azië. VLIRUOS wil zo bijdragen aan de versterking van het hoger onderwijs en onderzoek in deze regio’s.
Tijdens de burgeroorlog probeerde Nyssen samen met enkele vrijwilligers de mensenrechtensituatie in de hermetisch afgesloten regio te monitoren. De bevindingen werden gepubliceerd in Tigray Digest, een periodiek overzicht van grove mensenrechtenschendingen aan de hand van getuigenissen maar ook van satellietbeelden. Bloedbaden, executies, verkrachtingen, etnische zuivering en georganiseerde hongersnood, de bulletins boden geen opbeurende lectuur maar werden gretig gelezen door diplomaten, humanitaire organisaties en ngo’s.
Tigray Digest besteedde veel aandacht aan de impact van het gewapende conflict op de academische wereld. De vier universiteiten in Tigray werden gevandaliseerd of geplunderd. Op collegiale solidariteit buiten Tigray moesten ze niet rekenen. Integendeel, verschillende universiteiten, onder wie partners van de UGent, organiseerden collectes om de campagne van het Ethiopische leger tegen de opstandige regio te steunen.
Intussen kregen Tigrese professoren, academici en studenten het buiten Tigray hard te verduren. Het bekendste geval is dat van Mearag Amare, een professor scheikunde van Bahir Dar University die op 3 november 2021 voor zijn huis door extremisten uit de regio Amhara werd doodgeschoten. Over die moord loopt nog altijd een proces voor het Keniaanse Hooggerechtshof in Nairobi.
De zaak, aangespannen door nabestaanden met steun van mensenrechtenorganisaties waaronder Amnesty International, heeft een hoge precedentswaarde. Op de beklaagdenbank zit socialemediagigant Meta. De moord werd immers voorafgegaan door een maandenlange haatcampagne op Facebook. Meta was op de hoogte maar weigerde in te grijpen.
Jan Nyssen stelt zich echter ook vragen bij de rol van Bahir Dar University. ‘Ze waren niet betrokken bij de moord’, zegt hij. ‘Maar ze hebben die moord ook niet echt veroordeeld, en condoleances voor de familie van Mearag zijn er nooit gekomen. Bovendien kregen anti-Tigraygevoelens de vrije baan. Medewerkers van de universiteit verspreidden zelf haat via Facebook-groepen. De universiteit deed ook niets om Tigrese studenten te helpen die maandenlang werden opgesloten, louter en alleen omdat ze uit Tigray afkomstig waren.’

Jan Nyssen: ‘De universiteit van Bahir Dar deed niets om Tigrese studenten te helpen die maandenlang werden opgesloten, louter en alleen omdat ze uit Tigray afkomstig waren.’
© VOA (CC0)
Problematische samenwerking
Bahir Dar University is al meer dan tien jaar een institutionele partner van de UGent, zo blijkt uit een overzicht op de VLIRUOS-site. In september 2023 werd een nieuw project van 2,1 miljoen euro opgestart. ‘Ik vind die samenwerking problematisch’, zegt Nyssen, die rector De Sutter oproept tot terughoudendheid tijdens haar reis naar Addis Abeba.
‘Ik ben niet tegen Crescere, we moeten de academische samenwerking met Ethiopië voortzetten. Zeker na de ravage die de burgeroorlog heeft veroorzaakt. We kunnen onder meer helpen met de heropbouw van laboratoria, het herstel van academische netwerken en het stimuleren van het intellectuele klimaat. Samenwerken dus, maar dan zonder weg te kijken van oorlogsmisdaden en andere gruwelen die de voorbije jaren in Ethiopië werden gepleegd. Vooraleer er samenwerkingsakkoorden worden ondertekend, moet de UGent per partnerinstelling grondig onderzoeken welke rol die heeft gespeeld tijdens de burgeroorlog. Met onafhankelijke bronnen, want zo’n onderzoek is niet geloofwaardig als het louter op informatie van institutionele partners steunt. En er moet transparant worden gecommuniceerd over de conclusies.’
De Gentse professor taalkunde Mieke Van Herreweghe voelt zich door deze kwestie aangesproken. Ze was vicerector toen de burgeroorlog in Ethiopië woedde. We spreken haar in haar huidige hoedanigheid van voorzitter van de VLIRUOS. De moord op Mearag Amare ligt nog vers in het geheugen.
‘Ik heb toen als vicerector gesprekken gevoerd met het rectoraat van Bahir Dar’, blikt Van Herreweghe terug. ‘Ze zeiden dat ze het verschrikkelijk vonden dat een van hun collega’s was vermoord. Ik heb gevraagd waarom ze dat niet duidelijk maakten door de moord publiek re veroordelen. Dat lag moeilijk, zeiden ze, want zo’n publieke verklaring zou de veiligheid van andere mensen in gevaar brengen. Dat klonk schokkend, maar je moet dat in de context van de burgeroorlog zien. Ik weet wel dat ze achter de schermen hebben geprobeerd om de familie van Mearag te ondersteunen. Vanuit Gent was het natuurlijk moeilijk om de situatie precies in te schatten, maar ik heb hen wel geloofd’.
Van Herreweghe moest in die periode wel meer moeilijke telefoontjes met Ethiopische partners plegen. Zo ontstond er beroering over een filmpje op de sociale media van Jimma University waarin een cheque met donaties van het personeel aan het Ethiopische leger wordt overhandigd.
‘De vicerector van Jimma heeft dat toegelicht’, zegt ze. ‘Hij wees erop dat ook aan andere universiteiten collectes werden georganiseerd. Spontaan, zonder druk van het rectoraat op het personeel. En dat het in Ethiopië een normaal gebaar van solidariteit is, ook bij vroegere hongersnoden was het gebeurd. Dat werd nadien bevestigd toen ik het aftoetste bij ons diplomatieke netwerk. Het geld zou niet naar wapens zijn gegaan, maar naar medische en humanitaire hulp in het oorlogsgebied. Ik heb geen reden om dat niet te geloven. Voor ons was het vooral cruciaal dat er geen VLIRUOS-middelen werden afgeleid. Dat is niet gebeurd, daar zijn we van overtuigd’.
Rector De Sutter reageerde met een lange email. ‘Alle nieuwe of hernieuwde institutionele samenwerkingen van de UGent moeten een mensenrechtentoets doorlopen’, luidt het. ‘Daarbij wordt nagegaan of tijdens de activiteiten mensenrechten kunnen worden geschonden, of de resultaten van de samenwerking later kunnen worden misbruikt voor mensenrechtenschendingen en of de partner zelf bijdraagt aan ernstige of systematische mensenrechtenschendingen. Als daarover bezorgdheden bestaan, wordt de samenwerking voorgelegd aan de Commissie Mensenrechtenbeleid en Dual Use-Onderzoek (waarvan de resultaten zowel voor civiele als militaire doelen kunnen worden gebruikt, red.) van de UGent.’
De rector wijst er verder op dat de commissie zich niet uitsluitend baseert op informatie van de betrokken instellingen. ‘Er wordt onder meer gekeken naar publiek beschikbare informatie, rapporten van ngo’s en media en gespecialiseerde databanken. In het geval van Ethiopië werd, gezien de complexe situatie, ook bijkomende informatie ingewonnen via diplomatieke kanalen.’
Geen blanco cheque
In haar mail gaat De Sutter ook in op de zaak-Mearag Amare. De UGent heeft de moord meegenomen in haar mensenrechtentoets toen eind 2023 een nieuwe overeenkomst voor studenten- en personeelsuitwisseling met Bahir Dar University werd voorbereid. Ook het Amnesty International-rapport speelde mee.
‘Het beschrijft de bijzonder ernstige omstandigheden rond zijn dood,’ laat De Sutter weten, ‘maar het bevatte volgens de beoordeling van de commissie geen elementen waaruit bleek dat Bahir Dar University zelf verantwoordelijk was voor die moord of bijdroeg aan ernstige mensenrechtenschendingen. Op basis van de toen beschikbare informatie werd de samenwerking met Bahir Dar University daarom in overeenstemming bevonden met het mensenrechtenbeleid van de UGent.’
‘Zo'n beoordeling is geen blanco cheque voor de toekomst’, vervolgt ze. ‘Nieuwe of relevante informatie kan aanleiding geven tot een nieuwe beoordeling. Tegelijk is het belangrijk om te benadrukken dat de UGent haar partnerinstellingen niet verantwoordelijk kan houden voor mensenrechtenschendingen van de overheid waaraan zij zelf niet bijdragen’.
Lees meer over Ethiopië

Ontvang het beste van MO* rechtstreeks in je mailbox
Schrijf je nu in op onze gratis nieuwsbrieven en wij houden je op de hoogte van wat er gaande is in onze mondialiserende en snel veranderende wereld.
Word proMO*
MO* heeft geen betaalmuur en is er voor iederéén. Dat kan alleen dankzij de steun van proMO*s, want diepgravende journalistiek kost tijd en geld.
Je helpt ons groeien en zorgt ervoor dat we al onze verhalen gratis kunnen verspreiden. Je ontvangt vier keer per jaar MO*magazine én extra edities.
Je bent gratis welkom op onze evenementen en maakt kans op gratis tickets voor concerten, films, festivals en tentoonstellingen.
Je kan in dialoog gaan met onze journalisten via een aparte Facebookgroep.
Je ontvangt elke maand een exclusieve proMO*nieuwsbrief.
Je volgt de auteurs en onderwerpen die jou interesseren en kan de beste artikels voor later bewaren.
Per maand
€4,60
Betaal maandelijks via domiciliëring.
Meest gekozen
Per jaar
€60
Betaal jaarlijks via domiciliëring.
Voor één jaar
€65
Betaal voor één jaar.
Ben je al proMO*
Log dan hier in



