Analyse

Respons van politie en overheid bij verdwijningen is vaak 'ondermaats'

Waar zijn de duizenden vermisten van Brazilië naartoe?

Martha Torres dos Santos: ‘Op 19 september 2013 om kwart over negen ‘s avonds liep mijn dochter Eliene de kerk uit. Dat is het laatste dat we van haar weten.’

19 juli 2026 • 14 min leestijd

28.000 mensen raakten vorig jaar spoorloos vermist in Brazilië en zijn nog steeds niet teruggevonden. Wie zijn ze, en wat is er gebeurd? Vaak gaat het om minderjarigen, tonen de cijfers. Gestolen voor illegale adoptie of prostitutie? Ontvoerd door criminele organisaties? In São Paolo komen hun moeders bij elke maand samen om steun bij elkaar te zoeken.

Elke tweede zondag van de maand verzamelen de Mães da Sé, de Moeders van Sé, zich op het plein voor de kathedraal van São Paulo. In hun handen houden ze portretten van hun kinderen. Naast de gezichten van jong en oud staat telkens de geboortedatum en de datum dat ze spoorloos verdwenen.

Annamaria Lau staat voor het eerst op de kerktrappen in het centrum van de stad, met onder haar arm een foto van haar 16-jarige zoon. Een vriendelijk ogend ventje met een rond gezicht. Hij lijkt op haar.

‘Acht maanden geleden ging hij met een vriend naar een feestje,’ zegt de 35-jarige Angolese, die al jaren in Brazilië woont. ‘Maar ‘s avonds kwam hij niet thuis. Sindsdien hebben we niets meer van hem vernomen.’ Na die woorden kan ze haar tranen niet langer bedwingen. Enkele van de zo’n veertig andere moeders voor de kathedraal vangen haar op.

Wat is er gebeurd? Iemand kan toch niet zomaar van het een op het andere moment ‘weg’ zijn?

Op 31 maart was het precies dertig jaar geleden dat de Mães da Sé, in navolging van de Argentijnse ‘dwaze moeders,’ voor het eerst samenkwamen in het hart van São Paulo. Mede door hen is Brazilië zich inmiddels pijnlijk bewust van een enorm maatschappelijk probleem: duizenden onopgeloste verdwijningen.

Volgens het Braziliaanse ministerie van Justitie en Openbare Veiligheid (MJOP) werden in 2025 84.760 personen opgegeven als vermist. Van meer dan 28.000 van hen ontbreekt nog elk spoor. De ratio is al jaren min of meer gelijk. In 2015 raakten 75.916 mensen vermist, en ook van hen is ongeveer een derde nog altijd onvindbaar.

Wie zijn deze mensen, wier gezichten prijken op de Pirancajuba-melkpakken in de supermarkten en week in, week uit op het digitale nieuwsbulletin van de São Paulo-metro verschijnen? Wat is er gebeurd? Iemand kan toch niet zomaar van het een op het andere moment ‘weg’ zijn?

Patronen en verbanden

‘Een groot aantal gevallen betreft jongeren die van huis weglopen of ouderen met een zekere mate van desoriëntatie, zoals bij de ziekte van Alzheimer,’ zegt juriste Simone Rodrigues Pinto, hoofd van het Observatorium voor Vermiste Personen in Brazilië (ObDES), verbonden aan de Universiteit van Brasilia. Deze vermisten worden ook het vaakst weer gevonden.

‘Maar het fenomeen is veel breder en complexer dan dat’, vervolgt Pinto. ‘Verdwijningen zijn een enorm structureel probleem, dat nauw is verbonden met kwetsbare groepen die sociale begeleiding en arbeidsbegeleiding nodig hebben.’

De cijfers van het ministerie van Justitie betreffen bovendien slechts de officieel gemelde gevallen, benadrukt Pinto. Families van vermisten uit inheemse bevolkingsgroepen, daklozen en mensen onder invloed van criminele organisaties doen vaak geen aangifte.

Uit de nationale gegevens blijkt een aantal patronen, stelt Pinto. Onder de vermisten zijn bijvoorbeeld vaak adolescenten, vooral meisjes, uit arme stedelijke buitenwijken. Er zijn ook verbanden te leggen tussen verdwijningen en huiselijk geweld, sociale conflicten en criminaliteit. ‘Met name bij minderjarige meisjes zijn er aanwijzingen voor een verband met seksuele uitbuiting’, aldus Pinto.

De Mães da Sé komen elke maand samen op een plein in São Paulo, met foto's van hun soms al jarenlang vermiste kinderen.

Femicide

‘Op 19 september 2013 om kwart over negen ‘s avonds liep Eliene de kerk uit,’ zegt de 68-jarige Martha Torres dos Santos. ‘En dat is het laatste dat we van haar weten.’

Eliene verliet de kerk iets voor het einde van de dienst. Ze ging haar kinderen ophalen bij de buren, vertelde ze een vriendin. Maar dat heeft ze nooit gedaan. Ergens tussen de kerk en haar kinderen in Juquitiba, een stadje met zo’n 25.000 inwoners net ten zuiden van São Paulo, is Eliene verdwenen.

‘Ze was heel blij die dag’, vertelt haar moeder. ‘Ze had een slechte relatie met haar man. Hij sloeg haar. Vanwege de kinderen is ze toch lang bij hem gebleven, maar die dag had ze besloten te gaan scheiden.’

‘Ik weet niet of hij haar iets heeft aangedaan. Maar ik kan het niet uitsluiten.’

Zoals in veel Latijns-Amerikaanse landen is gendergerelateerd geweld een groot probleem in Brazilië. Recent onderzoek van de non-gouvernementele organisatie Fórum Brasileiro de Seguranca Publica toont dat 40,7% van alle Braziliaanse vrouwen ouder dan zestien tenminste eenmaal in hun leven geconfronteerd werd met fysiek, seksueel of psychisch geweld van een (ex-)partner.

Vorig jaar leidde dat tot 2149 gevallen van femicide, moord op vrouwen omdat ze vrouw zijn. In januari werden alleen in de stad São Paulo 27 vrouwen vermoord door ex-partners die niet konden verkroppen dat de relatie ten einde was.

Kan het zijn dat Eliene’s man iets met haar verdwijning te maken had? ‘Ik weet niet of hij haar iets heeft aangedaan’, zegt haar moeder Martha. ‘Maar ik kan het niet uitsluiten.’

Adoptie, al dan niet legaal

Uit de gegevens van het Braziliaanse ministerie van Justitie blijkt dat bijna een derde (28%) van alle in 2025 verdwenen personen minderjarig is. Vooral meisjes lopen risico. De meeste vermiste meerderjarigen zijn mannen, maar 62% van de vermiste minderjarigen is een meisje.

‘Het was 17 augustus 2002, een zaterdag’, zegt de 67-jarige Ezemi de Souza. ‘Ik was verpleegster indertijd en moest die dag werken. Stephanie ging ‘s middags even naar de buren. Daar heeft ze een tijdje gespeeld. Op de weg terug naar huis is ze verdwenen.’

De Souza toont foto’s van haar toen zesjarige dochter. Ze draagt een vrolijke bloemetjesjurk en heeft gekleurde linten in haar donkere krullen.

Ze heeft er alles aan gedaan om haar dochter terug te vinden. Ze ging de hele buurt in het oosten van São Paulo af met de vraag of iemand iets gezien had, deelde foto’s uit en reisde eens zevenhonderd kilometer per bus naar het zuiden van het land omdat iemand dacht Stephanie te hebben gezien. Tevergeefs. Het was iemand anders.

Enkele bouwvakkers in de buurt zeiden dat ze een paar keer een kleine, net geklede dame hadden zien rondlopen. De Souza vermoedt dat die iets met de verdwijning te maken heeft. ‘Maar de politie heeft haar nooit kunnen vinden.’

Brazilië is een populaire bestemming voor mensen met een kinderwens. Elk jaar worden zo’n 3500 minderjarigen geadopteerd. Maar de jaarlijkse vraag naar kinderen, vooral jonge kinderen, is vele malen groter dan het aanbod.

Op papier is het adoptieproces in Brazilië prima bij wet geregeld. Maar de praktijk laat vaak te wensen over, al is het maar omdat de juiste papieren ook op onwettige wijze te verkrijgen zijn.

Een berucht geval van adoptiefraude betreft Arlete Honorina Hilú. Zij was de spil in een netwerk, met wijdverbreide contacten binnen de overheid, dat in de jaren 1980 duizenden baby’s en jonge kinderen verkocht. Voor een prijs van zo’n 8000 tot 10.000 dollar kregen adoptieouders in Noord-Amerika, Europa en Israël een kind met alle vereiste papieren. Die hadden geen idee dat de biologische moeder nooit toestemming had gegeven of haar kind onder dwang opgaf.

De zoon van Annamaria Lau verdween vorig jaar. Hij kwam niet meer thuis na een feestje.

Tientallen wanhopige moeders

‘Fabiana was dertien toen ze ‘s middags even naar het verjaardagsfeest van een vriendin ging’, zegt haar moeder Ivanise Esperidião. ‘Die woonde zo’n 300 meter van ons huis. Op de terugweg is ze verdwenen.’

Dat was in december 1995 in Pirituba, een wijk in het noorden van São Paulo. Ook Esperidião vroeg iedereen in de buurt of ze iets gezien hadden. Maar het leidde tot niets.

Op een conferentie over vermiste minderjarigen in Rio de Janeiro in maart 1996 ontmoette Esperidião tientallen andere wanhopige moeders en besefte ze voor het eerst dat ze niet alleen stond. Het was het startsein voor de Mães da Sé.

‘Het was een poging om iets slechts in iets goeds om te zetten door de pijn te delen en mensen bewust te maken’, aldus Esperidião. ’Ik verloor dertig jaar geleden niet alleen mijn dochter, maar ook mijn psychische en fysieke gezondheid.’

Families kunnen een vermiste registreren bij de Mães da Sé. Zijn of haar portret verschijnt dan op de website. Een speciale app, Family Faces, toont met behulp van kunstmatige intelligentie hoe een lang vermist persoon er vandaag uit kan zien.

De moeders kunnen via Mães da Sé een foto maken met een speciale app, om een beeld te creëren van hoe hun kind er vandaag uit kan zien.

Familieprobleem?

Een van de Mães da Sé van het eerste uur is Vera Renata Conçalves. Ook haar dochter Fabiana was dertien toen ze ‘s middags van school weer naar huis liep. Dat deed ze elke middag. Tot die keer dat ze niet thuis kwam.

‘Wij woonden indertijd in het zuiden van São Paulo’, zegt moeder Vera. ‘Er waren daar heel veel wegen. Wij vermoeden dat ze een auto is ingelokt of ingetrokken.’

Dat was in 1992. Volgens Conçalves had de politie indertijd geen idee wat te doen met een dergelijke zaak, omdat er geen duidelijk misdrijf was en geen duidelijke oorzaak.

‘Met mijn man heb ik drie jaar gezocht’, vertelt Conçalves. ‘Nachtenlang hebben we rondgelopen in het centrum van São Paulo. Daar waren toen veel straatkinderen. Maar we hebben nooit meer iets van haar vernomen. Het is inmiddels zo lang geleden dat ik geen hoop meer heb haar ooit nog te zien.’

Anders dan de meeste moeders durft ze wel speculeren over het hoe en waarom van haar dochters verdwijning. ‘Iedereen weet dat Brazilië grote problemen heeft met bijvoorbeeld illegale adoptie en prostitutie.’ Prostitutie is wijdverbreid in Braziliē en nauw verbonden met (internationale) mensenhandel. Naar schatting een half miljoen Braziliaanse vrouwen werken in de seksindustrie, onder wie veel minderjarigen. Maar onderzoek toont aan dat zij vaak geen prioriteit zijn voor de politie.

‘Problemen in het gezin worden in de eerste plaats gezien als de oorzaak van de verdwijningen, als gevolg van huiselijk geweld of rebellerende tieners’, stelt Fórum Brasileiro de Seguranca Pública in een lijvig rapport over verdwijningen. ‘Het is gebruikelijk dat de politie in deze gevallen het incident registreert zonder verdere actie te ondernemen.’

Moderne slavernij

De Braziliaanse film Pureza (2022) is gebaseerd op het waargebeurde verhaal van Pureza Lopes Loyola, een arme zwarte vrouw in Maranhão, op de rand van het Amazoneregenwoud. In de jaren 1990 ging haar zoon Abel op zoek naar werk en een beter bestaan.

Hij verdween spoorloos. Drie jaar lang zocht Pureza naar haar zoon. Die leefde gedwongen in slavernijachtige omstandigheden op een afgelegen boerderij. In 1996 kwam hij vrij.

Volgens de 2023 Global Slavery Index werken in Brazilië naar schatting 1 miljoen mensen in een situatie van ‘moderne slavernij’, waar lange uren gepaard gaan met lage lonen, sociale isolatie en schuldenaflossing. Dit gebeurt niet alleen op het platteland, maar ook in naaiateliers in de grote steden en in de prostitutie.

Schaduwwereld

Volgens juriste Pinto zijn verdwijningen met name een fenomeen in de periferia. Die ligt rondom zo’n beetje elke Braziliaanse stad van enig formaat, een grijsgrauwe betongordel ver verwijderd van het economische en culturele leven in het hart van de stad.

In de pereferia woon je, vrij letterlijk, aan de rand van de maatschappij, met weinig kans op werk en nauwelijks toegang tot faciliteiten als banken, scholen of ziekenhuizen. De staat schittert hier in afwezigheid. Vaak maken criminele organisaties er de dienst uit.

In São Paulo is dat Primeiro Comando da Capital (PCC). de grootste criminele organisatie in het land. In Rio de Janeiro zijn de buitenwijken vooral in handen van Comando Vermelho en een aantal milities die bestaan uit ex-politieagenten. Er bestaat onmiskenbaar een link tussen verdwijningen en criminaliteit in de periferie.

In de bekroonde reportage Mortes Invisíveis (Onzichtbare Doden) uit 2022 bracht een team van Braziliaanse journalisten een veertigtal clandestiene begraafplaatsen in kaart, aan de rand van Rio en São Paulo. Die bleken de stoffelijke resten van 201 personen te bevatten. De meeste waren van jonge volwassen mannen. Tot nu toe zijn slechts 67 van hen geïdentificeerd.

In São Paulo koppelt de politie bijna al deze gevallen aan het “misdaadtribunaal” van de PCC, de rechterlijke tak van de criminele organisatie, die “vonnissen” uitvaardigt tegen ieder die de interne regels overtreedt.

Wat doet de overheid?

Verdwijningen zijn een uiterst effectief machtsmiddel voor criminele organisaties. Ze bestraffen het individu en injecteren angst in de samenleving.

Ze hebben het bijkomende voordeel dat er zonder een (herkenbaar) lichaam geen misdaad is, en dus geen rol weggelegd voor de politie. Brazilië telt de resten van meer dan 26.000 anonieme lichamen: stoffelijke resten die gevonden werden maar die niet geïdentificeerd zijn.

‘We moeten gedwongen verdwijningen als misdaad erkennen en verdwijningen aanpakken die verband houden met criminele organisaties’, aldus Pinto. Er is intussen veel vooruitgang geboekt in dataregistratie, stelt ze, maar de respons van overheidsdiensten op een verdwijning blijft volgens de juriste vaak ondermaats. Er zijn te weinig agenten voor zoekacties in de eerste uren, de uitwisseling van gegevens tussen de verschillende overheidsdiensten is beperkt en er is een gebrek aan ondersteuning voor getroffen families.

In 2019 voerde Brazilië voor het eerst officiële beleidsmaatregelen in om verdwijningen op te lossen. Zo werden een protocol en een landelijk kadaster voor vermiste personen geïntroduceerd. De naaste familie van een vermiste wordt aangemoedigd om zo snel mogelijk aangifte te doen. De eerste 24 uur zijn daarbij vaak cruciaal.

In 2025 raakten elke dag 232 Brazilianen vermist. Een derde van hen is nog altijd spoorloos. In het verleden heersten de doodseskaders van de militaire dictatuur (1964-1985) over deze schaduwwereld waarin mensen dood noch levend zijn. Vandaag loopt er een dun lijntje van verdwijningen naar de criminele onderbuik van het land.

Maar het lot van de moeders en geliefden die achterblijven is hetzelfde. Zij leven de rest van hun leven met een verhaal dat vol hoop en liefde begon, maar eindigt in een eeuwig en kolossaal vraagteken.

Word proMO*

Vind je MO* waardevol? Word dan proMO* voor slechts 4,60 euro per maand en help ons dit journalistieke project mogelijk maken, zonder betaalmuur, voor iedereen. Als proMO* ontvang je het magazine in je brievenbus én geniet je van tal van andere voordelen.

Meer weten over proMO*lidmaatschap?

Je helpt ons groeien en zorgt ervoor dat we al onze verhalen gratis kunnen verspreiden. Je ontvangt vier keer per jaar MO*magazine én extra edities.

Je bent gratis welkom op onze evenementen en maakt kans op gratis tickets voor concerten, films, festivals en tentoonstellingen.

Je kan in dialoog gaan met onze journalisten via een aparte Facebookgroep.

Je ontvangt elke maand een exclusieve proMO*nieuwsbrief.

Je volgt de auteurs en onderwerpen die jou interesseren en kan de beste artikels voor later bewaren.