Waarom is de hoofddoek nog steeds niet welkom op school?

‘Misschien moeten we een eigen partij oprichten,’ zegt Fatima El Kachari, ‘of alvast meer lobbyen bij politieke partijen.’ Ze is actief in het burgerinitiatief ‘Mijn school, mijn keuze’ en we hadden net een lang gesprek over het hoofddoekenverbod in het onderwijs. ‘Mijn school, mijn keuze’ ontstond als reactie op de beslissing vorig jaar om een hoofddoekenverbod in te stellen in provinciale scholen in Gent.

‘We kunnen ook eigen scholen oprichten’, vult Nadia El Omari aan, leerkracht islamitische godsdienst en woordvoerster van de actiegroep. ‘Mijn school, mijn keuze’ slaagde erin om de uitvoering van het verbod uit te stellen tot de start van schooljaar 2026-2027, maar een vernietiging van het verbod bleek een brug te ver.

De provinciale scholen in Oost-Vlaanderen waren zo goed als de laatste onderwijsinstellingen binnen het provinciaal onderwijs waar het dragen van de hoofddoek nog toegelaten was. Maar vanaf dit schooljaar is dat dus niet meer het geval. Beide vrouwen vinden de beslissing onbegrijpelijk. ‘Zeker omdat er geen enkele reden was om dat verbod op te leggen. Er was geen aanleiding, geen incident’, zegt Nadia El Omari.

‘Ik begrijp niet waarom meisjes in volle ontwikkeling, die zelf nog zoekend zijn, geviseerd worden. Dit verbod heeft geen enkele meerwaarde en kan zelfs contraproductief werken’, zegt Fatima El Kachari. Zelf draagt ze geen hoofddoek, maar ze heeft zich bij het burgerinitiatief aangesloten omdat ze het verbod onrechtvaardig vindt.

Doordrenkt van politiek

Vlaams minister van Onderwijs Zuhal Demir (N-VA) ging vorig jaar op zoek naar good practices voor betere leerprestaties in Londense scholen. De beelden daarvan lieten ook een andere realiteit zien: zelfs met een schooluniform is het in het Verenigd Koninkrijk geen probleem om een hoofddoek te dragen. De kleur wordt gewoon afgestemd op het uniform, en daarmee is de zaak geregeld. Ook in Nederland is het dragen van een hoofddoek geen onderwerp van discussie, voor leerlingen noch voor leerkrachten. Wat maakt Vlaanderen dan anders?

Hoewel kerk en staat in ons land gescheiden zijn, heeft het katholicisme historisch een grote invloed gehad op onze samenleving. Denk maar aan het katholieke onderwijs, katholiek geïnspireerde politieke partijen en middenveldorganisaties. Toch weegt in de benadering van de hoofddoek vooral het Franse model door, dat gebaseerd is op het beginsel van laïcité, de strikte scheiding tussen religie en staat. De eerste scholen die verbodsbepalingen invoerden, waren Franstalige scholen in Brussel. Dat gebeurde in 1990-1991, in het kielzog van de Franse debatten over de hoofddoek. In Vlaanderen duurde het tot 2004, toen een nieuwe golf van discussies in Frankrijk ook hier het debat aanwakkerde. De hoofddoek werd een politiek thema.

Voormalig vicepremier en minister van Binnenlandse Zaken Patrick Dewael (Anders, de vroegere Open Vld) hield in die periode een pleidooi tegen de hoofddoek, die hij beschouwde als symbool van onderdrukking van vrouwen. Socialist Patrick Janssens voerde in 2006 als burgemeester van Antwerpen een hoofddoekenverbod in voor loketbedienden. Zijn argument daarvoor was dat de neutraliteit ten opzichte van de burger behouden moest blijven.

Ook in de Vlaamse scholen begon het hoofddoekenverbod ingang te vinden. In 2009 kwam er een algemeen verbod op levensbeschouwelijke en religieuze symbolen in het gemeenschapsonderwijs. Aanleiding hiervoor waren de uitspraken van Karin Heremans, directrice van het Koninklijk Atheneum Antwerpen, over beïnvloeding en groepsdruk in haar school.

‘Door de jaren heen zijn we geëvolueerd van een situatie waarin er nauwelijks een beleid over de hoofddoek bestond, naar een context waarin het gemeenschapsonderwijs op regionaal niveau een algemeen verbod invoerde’, duidt Nadia Fadil, professor sociale en culturele antropologie aan de KU Leuven. ‘Katholieke scholen vertrekken formeel nog steeds vanuit het principe dat elke school daar zelf over beslist. Maar de facto geldt ook daar op veel plaatsen een verbod, zeker in stedelijke scholen.’

Een ander aspect van het hoofddoekenverbod betreft het personeel. Dat leidt soms tot opmerkelijke situaties. Nadia El Omari van ‘Mijn school, mijn keuze’ geeft islamitische godsdienst en mag daarbij haar hoofddoek dragen. Maar als ze biologie zou willen geven, een vak waarvoor ze eveneens bevoegd is, moet ze haar hoofddoek uitdoen. Dat is voor haar onaanvaardbaar. ‘Ik heb gelukkig genoeg uren om confessionele lessen in mijn school te geven. Voor mij stelt dat probleem zich niet echt.’

‘Je hebt zelfs situaties waarbij leerkrachten godsdienst in de klas wél een hoofddoek mogen dragen,’ vertelt Nadia Fadil, ‘maar niet in de gangen en op de speelplaats, zodat het verbod meer uniform opgelegd wordt.’

Nog anderen mikken tijdens hun opleiding al op een richting die kan leiden tot een baan waar het dragen van een hoofddoek geen probleem vormt. Of ze kiezen voor een zelfstandig statuut en richten een eigen zaak op.

Dat laatste past in de huidige economische realiteit, zegt Nadia Fadil. ‘Zelfstandigheid biedt inderdaad een soort uitweg. Het past in de tijdsgeest en in de neoliberale economie, die meer en meer afstapt van het salariaat. Zo zijn er vrouwen die werken als zelfstandig vroedvrouw, consultant of vertaalster in plaats van in een bedrijf te werken.’

‘Je zou kunnen zeggen: “Ik maak het mezelf makkelijk en doe mijn hoofddoek af.”’ Maar dat is geen oplossing, vindt Yasmina Akhandaf. ‘Ook dan word ik nog geconfronteerd met discriminatie en racisme. Dat kan te maken hebben met mijn naam, mijn huidskleur of mijn eetgewoontes. Is dat dan een oplossing? Nee. Er is een probleem, en dat moeten we met beide handen aanpakken in plaats van eromheen te blijven dansen.’

Het hoofddoekenverbod op zich verklaart volgens haar ook niet waarom de lerarenkamers in Vlaanderen erg wit zijn. ‘Want waar is de rest?’, vraagt Akhandaf zich af. ‘Waar zijn de vrouwen die geen hoofddoek dragen? Waarom zijn er nauwelijks mannen met een migratieachtergrond die les geven?’

Intern debat

De hoofddoek is zichtbaarder geworden in het straatbeeld. Veel meisjes beschouwen hem als deel van hun religieuze praktijk. Tegelijk is er ook interactie met de aanhoudende aandacht op moslims in het publieke debat, zegt Nadia Fadil. ‘De fixatie op de hoofddoek, samen met de stigmatisering en andere vormen van uitsluiting van moslims, zet sommige meisjes ertoe aan een hoofddoek te dragen. Het maakt van de hoofddoek ook een identiteitssymbool en niet langer uitsluitend een religieuze praktijk.’

Toch is het geen lineaire evolutie. ‘Ik zie ook meisjes die de hoofddoek afzetten. Er zijn discussies binnen de moslimgemeenschap over wat het betekent om een hoofddoek te dragen in een context die vijandig staat tegenover die hoofddoek. Die debatten zijn niet zichtbaar voor de buitenwereld, maar ze zijn daarom niet minder aanwezig’, zegt ze. ‘Er zijn ook een aantal islamitische geleerden, zoals Kahlid Abou El Fadl, die de hoofddoek als religieuze verplichting nuanceren en in een historische context plaatsen. Deze visie is natuurlijk een minderheidsvisie, maar ik heb wel vrouwen geïnterviewd die daardoor hun hoofddoek hebben afgezet.’

‘De hoofddoek is een van de meest zichtbare symbolen van de aanwezigheid van moslims in België in de publieke ruimte, en dat is natuurlijk de reden waarom er een grote fixatie op is’, verklaart Fadil. ‘Maar je kunt de hoofddoekenkwestie niet los zien van de algemene debatten over moslims. Zoals de kwestie van het opdienen van halalmaaltijden op school, of van het vasten van kinderen. Het gaat met ups en downs, maar er is minder en minder openheid voor dat soort zaken.’