Wat leert de nieuwe Amerikaanse aanklacht tegen Maduro ons over het ongrijpbare Zonnenkartel?

Twee bendes domineerden de afgelopen maanden de krantenpagina's in de sectie over Venezolaanse misdaad. Tren de Aragua vloog hoog, en viel. Maar terwijl de wereld gefascineerd toekeek hoe deze ‘megabende' in de coulissen verdween, bleef een andere, oudere macht grotendeels voer voor speculatie.

Het Zonnenkartel (Cartel de los Soles) bleek moeilijker te begrijpen dan de sensationele gevangeniscriminelen van Tren de Aragua, en dat is nu ook officieel bevestigd. Niet door een onderzoeksrechter of een journalist, maar nota bene door de Amerikaanse aanklagers zelf.

De aanklacht die in 2026 volgde op de arrestatie van Nicolás Maduro vertelt namelijk een fundamenteel ander verhaal dan de vorige aanklacht, uit 2020. De nieuwe aanklacht behoort zowaar tot het eerlijkste dat de Amerikanen in decennia over het Zonnenkartel hebben geschreven.

Destijds beschreven de Amerikaanse aanklagers het Zonnenkartel als een hiërarchische organisatie met Maduro aan het hoofd, formeel gelinkt aan de Colombiaanse guerrillabeweging FARC. Een klassieke, hiërarchische kartelstructuur dus, met een duidelijke capo di tutti capi die kan worden opgepakt en vervolgd. Het woord ‘narcoterroristische samenzwering’ valt regelmatig in de oorspronkelijke tekst, doelend op een concreet crimineel plan met een concreet leiderschap.

Die visie op het Zonnenkartel is vandaag verleden tijd. In alle luwte wijzigden de Amerikanen in 2026 hun juridische aanpak tegen Maduro. De nieuwe aanklacht richt zich uitsluitend op drugsgerelateerde misdrijven en wapenhandel. Zo hoeven de aanklagers niet langer te bewijzen dat het Zonnenkartel als gestructureerde organisatie bestaat – laat staan dat Maduro er aan het hoofd van stond.

Wat ze in 2026 wél stellen, is dat er binnen de Venezolaanse staat een diepgewortelde cultuur van corruptie heerst, en dat Maduro daar actief aan heeft bijgedragen.

Een Amerikaans zwaktebod

Met deze gewijzigde juridische strategie lijken de Amerikanen het zekere voor het onzekere te nemen. ‘Je krijgt een jury er niet van overtuigd dat het Zonnenkartel een strak geregisseerd, hiërarchisch kartel is, simpelweg omdat het niet waar is’, klinkt het in een panelgesprek van InSight Crime, een toonaangevende denktank die onderzoek doet naar misdaad op het continent.

Met andere woorden: volhouden dat Maduro er de leider van is, betekent dus niets minder dan de hele aanklacht tegen hem in gevaar brengen.

Voor wie de waarheid recht wil aandoen, verdient het begrip Cartel de los Soles vooreerst enige toelichting. De naam duikt voor het eerst op in de jaren 90, en verwijst naar de zonnen op de schouderstukken van Venezolaanse generaals. Daarmee is Venezuela namelijk redelijk uniek: in andere landen dragen generaals sterren. Belangrijker nog is het woord ‘kartel’. Dat suggereert een structuur naar Mexicaanse normen: een duidelijk afgebakende organisatie met een naam, een leider, een hiërarchie, gespecialiseerd in één of meerdere producten, en in strijd met rivalen om afzetmarkt.

Het Zonnenkartel is in zowat alles de tegenpool daarvan. InSight Crime beschrijft de organisatie liever als een radar in een hybride criminele staat. Daarmee bedoelen ze een systeem waarin staatsinstellingen en criminele netwerken niet naast elkaar bestaan, maar met elkaar zijn verstrengeld. In Venezuela is de grens tussen onder- en bovenwereld zodanig vervaagd dat ze niet meer afzonderlijk waarneembaar zijn.

Concreet beschrijft Insight Crime het Zonnenkartel als diverse, los van elkaar opererende groepen binnen het Venezolaanse leger. Ze houden zich bezig met een breed pallet aan criminele activiteiten, waarvan drugshandel de meest in het oog springende is.

De structuur is dus diffuus en gedecentraliseerd. De criminele cellen zijn ingebed in de staat, en wat ze bijeenhoudt is niet de leider, maar een systeem van straffeloosheid. En het is precies dat systeem dat door twee opeenvolgende chavistische presidenten werd gecultiveerd. Corruptie werd gedoogd in ruil voor loyaliteit aan het regime.

Hugo Chávez, Venozolaans president van 1999 tot zijn dood in 2013, legde de basis voor dit systeem, en wel sinds de begindagen van het naar hem genoemde ‘chavismo’. Wie participeerde in het corrupte systeem mocht zijn opbrengsten houden, maar moest loyaal blijven en discretie bewaren.

De door Chávez aangewezen opvolger Nicolás Maduro diepte het systeem verder uit. Hij moest wel: in een context van sociaaleconomische chaos en internationale isolatie werd loyaliteit steeds belangrijker. De corruptienetwerken werden Maduro’s enige strohalm om zich aan de macht vast te blijven klampen.

Precies die gedecentraliseerde, niet-hiërarchische structuur maakt het zo moeilijk om het Zonnenkartel juridisch aan te pakken. Dat hebben nu ook de Amerikanen door. Met Maduro veilig achter de tralies in New York lieten ze de these van het gecentraliseerde kartel in alle stilte varen.

Het criminele portfolio van het leger

Plots wordt de Amerikaanse aanklacht een betrekkelijk correcte schets van de praktijken op het terrein. Zo komt de aanklacht tegen alle verwachtingen in betrekkelijk goed overeen met de conclusies van analisten, waaronder die van InSight Crime.

Wat valt op? Het Venezolaanse leger beperkt zich allang niet meer tot cocaïnetransit. Het bezit een brede en diverse criminele portfolio, en richt zich niet langer op één misdrijf of één leider, maar op een patroon van criminele betrokkenheid dat de hele staatstructuur doordrenkt.

Bij illegale mijnbouw, met name in de zogenaamde Arco Minero in de deelstaat Bolívar, controleren militaire eenheden de toegang tot ontginningsgebieden, leggen ze regels op aan mijnwerkers en transporteurs, en beheren ze clandestiene vliegvelden. Ze heffen parallelle belastingen, lokaal bekend als vacunas, op iedereen in de productieketen. De financiële stimulans is immens: een gram goud in die regio kan meer dan 125 dollar waard zijn. Die som overstijgt het maandsalaris van vele officieren ruimschoots.

Onder het hoofdstuk ‘smokkel’ controleren militaire eenheden grensposten en checkpoints, beheren ze trochas (meestal illegale sluipwegen over grensovergangen) en bieden ze bescherming aan smokkelnetwerken in ruil voor vacunas. In de sectie wapenhandel beheren ze staatsarsenalen en wapendepots, innen ze betalingen voor omgeleid wapentuig, en verzorgen ze veilig transport voor grensoverschrijdende zendingen.

Wat de drugshandel betreft controleren ze de sleutelcorridors voor de doorvoer van cocaïne, heffen ze tolgelden op narcovluchten en riviertransporten en bieden ze bescherming aan drugsbewegingen.

InSight Crime vat dit samen in vier rollen die het leger tegelijkertijd bekleedt: regulator, collector, facilitator en partner. Die vier rollen zijn niet exclusief. Dezelfde militaire eenheid kan in dezelfde regio tegelijkertijd bepalen wie mag opereren, belastingen innen, logistieke ondersteuning bieden én wie rechtstreeks in criminele netwerken zijn geïntegreerd.

Net dat aspect boort de hoop op institutionele verandering diep de grond in. De belangen zijn te diepgeworteld, de financiële stimuli zijn te sterk. Naar schatting profiteren tweeduizend militaire officieren van dit systeem. Voor hen is de aanklacht tegen Maduro niet meer dan een ver juridisch spektakel.

Het ELN als onmisbare schakel

Een cruciale rol in dit verhaal speelt de Colombiaanse guerrillabeweging ELN, het Nationaal Bevrijdingsleger. Na de demobilisatie van de FARC in 2016 groeide de ELN uit tot de primaire criminele bondgenoot van het Venezolaanse regime.

De beweging heeft vandaag een permanente aanwezigheid in minstens acht Venezolaanse deelstaten en heeft de controle geconsolideerd over grote delen, zo niet de volledige Colombiaans-Venezolaanse grens. Vanuit die gebieden opereert ze als de voornaamste leverancier van cocaïne aan de smokkelnetwerken die gelinkt zijn aan de Venezolaanse staat.

Die symbiose vindt haar oorsprong in de periode van Chávez, die vanuit een gedeelde ideologie nauwe banden onderhield met de FARC. Toen de FARC wegviel als actor, nam de ELN hun fakkel over. De routes, contacten en betrokken officieren in het leger bleven intact, alleen de toeleverancier veranderde.

Dat heeft verstrekkende gevolgen voor de regio. In Colombia stijgt de druk op de ELN nu het beleid van ‘Totale vrede’ van uittredend president Gustavo Petro, waarmee hij een dialoog beoogde met alle gewapende groeperingen in het land, op zijn limieten botst. De vredesonderhandelingen met het ELN liggen aan het infuus. Militaire confrontaties tussen leger en guerrilla zijn schering en inslag, niet toevallig vooral aan de Colombiaans-Venezolaanse grens.

Als het Colombiaanse leger erin slaagt om de grensregio te zuiveren van guerrilla’s, zal het ELN nieuwe manieren zoeken om financieel te overleven. Een nog diepere verankering in Venezuela blijft de meest voor de hand liggende overlevingsstrategie. Zo wordt het beleid van de komende Colombiaanse president een aangelegenheid die kan uitgroeien tot een regionale tijdbom. In mei kiezen de Colombianen een nieuwe president.

Maduro weg. Chavismo blijft.

De arrestatie van Maduro op 3 januari 2025 wekte bij velen de verwachting van een breuk. Het bleek valse hoop. De structuren van het chavismo draaien onverminderd door, en dat was precies wat de experts bij InSight Crime voorspeld hadden.

Hun conclusie was ontnuchterend. Er is nagenoeg niets veranderd, aan de structuren van het chavismo noch aan die van het Cartel de los Soles. En dat was te verwachten.

Twee figuren zijn daarbij cruciaal. De eerste is Diosdado Cabello, minister van Binnenlandse Zaken en één van de machtigste mannen binnen het regime. Cabello controleert sleutelsectoren van het veiligheidsapparaat, onderhoudt een uitgebreid patronagenetwerk binnen de staat, en heeft nauwe banden met inlichtingenstructuren en de zogenaamde colectivos. Die laatste zijn gewapende pro-regeringsgroepen die in de volkswijken opereren. Zijn aanblijven is de meest betrouwbare indicatie dat er structureel niets verandert. Een cultuur van corruptie heeft geen opperbevelhebber nodig, maar beschermers. Cabello is onder hen de voornaamste.

De tweede was Vladimir Padrino López, minister van Defensie, die de institutionele macht van het leger belichaamde. Onder zijn leiding consolideerde het leger zijn betrokkenheid bij meerdere illegale economieën: van drugshandel tot illegale mijnbouw. Padrino López bewaarde steeds een meer institutioneel profiel dan Cabello, maar de illegale inkomstenstromen binnen de militaire structuur reikten tot aan de hoogste niveaus.

Op 18 maart werd Padrino López plots ontslagen door president Delcy Rodríguez. Padrino López was defensieminister sinds 2014. Niemand zat langer op die stoel in ’s lands geschiedenis.

Het ontslag van Padrino López past in een bredere choreografie die de nieuwe Venezolaanse leiding opvoert ten behoeve van Washington. Na Maduro's arrestatie ontpopte Delcy Rodríguez zich tot een pragmatische figuur die net genoeg toegevingen doet om Amerikaanse druk te temperen, maar niet zo ver gaat dat de binnenlandse machtsbasis wordt aangetast.

López’ bijna pensioensgerechtigde leeftijd van 62 is dus allerminst de enige reden voor z’n ontslag. ‘Meer dan waarschijnlijk heeft Delcy Rodríguez vanuit Washington orders gekregen om de legerstructuur te vervangen’, klinkt de analyse vanuit Venezuela. ‘Vergeet niet dat de Amerikanen een som van 15 miljoen dollar hebben staan op het hoofd van Padrino López.’ De analist wil anoniem blijven om bekende redenen.

Onmiddellijk duidde Delcy Rodriguez een nieuwe defensieminister aan: Gustavo Gonzalez, het voormalige hoofd van de gevreesde inlichtingendiensten SEBIN. In tegenstelling tot Padrino Lopez heeft Gonzalez geen arrestatiebevel tegen hem lopen.

Het ontslag van López vormt zo het voorlopige culminatiepunt van een door Washington geregisseerd theater. De herziene aanklacht van 2026 erkent impliciet dat het Zonnenkartel geen hiërarchische organisatie is.

Dat Washington dan toch genoegen neemt met het verwijderen van enkele gezichten toont aan dat Trump niet geïnteresseerd is in het ontmantelen van de hybride criminele staat die Venezuela is. Het is geopolitiek beheer in het kader van oliereserves – iets wat Trump na de inval ook gewoon toegaf. Zo haalt de Amerikaanse strategie jegens Venezuela stelselmatig de juridische en geopolitieke logica door elkaar.

Cocaïne stroomt door

Toch heeft de herziene aanklacht één groot mankement: ze zwijgt over wat intussen gewoon doorgaat. Want de meest concrete vraag na Maduro’s arrestatie was simpel: stopt de cocaïnestroom? Het antwoord van de panelexperts van Insight Crime is even simpel: neen.

De infrastructuur voor drugshandel in Venezuela is geconsolideerd en heeft een eigen momentum. Er zijn vaste routes, vaste contacten, vaste afnemers. Historische ervaring leert dat eenmaal zulke infrastructuur is opgebouwd, ze bijzonder moeilijk te ontmantelen vallen.

Dat geldt des te meer wanneer die infrastructuur niet toebehoort aan één organisatie, maar verweven is met de staat zelf. Dat erkent de herziene aanklacht impliciet: je kunt een leider arresteren, maar je kunt geen cultuur arresteren.

Recente Amerikaanse militaire operaties in het Caribische gebied hebben sommige transportroutes wel degelijk verstoord. Maar het effect was vooral een reorganisatie van de corridors, geen reductie van de cocaïnestromen. De meest zichtbare verschuiving is een gedeeltelijke verplaatsing van routes van de Caribische kust naar het zuiden van het land, via Guyana, Suriname en het noorden van Brazilië.

Bovendien is Venezuela allang niet meer uitsluitend een transitland. Autoriteiten hebben coca-aanplantingen en verwerkingslaboratoria gedocumenteerd op Venezolaans grondgebied, met name in de grensregio’s waar Colombiaanse guerrillagroepen actief zijn. Venezuela evolueert stilaan van doorvoerland naar productieland. Die verschuiving vergroot de complexiteit van het probleem aanzienlijk. Het is bovendien opmerkelijk dat die verschuiving in geen enkele aanklacht volledig wordt belicht.

Snijden volstaat niet

De kernboodschap van het InSight Crime-panel is er een van structureel pessimisme, zij het niet van fatalisme. De hybride criminele staat die Venezuela is geworden, kán worden veranderd.

Dat vergt weliswaar diepe structurele hervormingen die niet in maanden te realiseren zijn: hertraining van troepen, substantiële loonsverhogingen en een geloofwaardige ontmanteling van de corrupte netwerken binnen het overheidsapparaat. Dat is een generatieproject, en vooralsnog is er geen politieke wil om eraan te beginnen, in Caracas noch in Washington.

Zo vindt de echte test voor Venezuela niet plaats in een rechtszaal in New York. Ze komt in Bogotá, wanneer de volgende Colombiaanse president moet beslissen hoe hij omgaat met het ELN, en daarmee mee bepaalt of de hybride staat in Venezuela verder consolideert of onder druk komt. Ze vindt plaats in Caracas, wanneer duidelijk wordt of figuren als Diosdado Cabello onaantastbaar blijven. En ze vindt plaats in Washington, wanneer blijkt of de erkenning in de herziene aanklacht ook wordt omgezet in een strategie die naam waardig.