“‘Rouw zette een domper op mijn solidariteit ’

‘Verschrikkelijk op zichzelf, is een ramp soms een deur terug naar het paradijs.’ Dit citaat komt niet van een spirituele goeroe, maar van historica, schrijfster en activiste Rebecca Solnit. De Amerikaanse onderzocht in A Paradise Built in Hell: The Extraordinary Communities That Arise in Disaster hoe bewoners reageerden op rampen zoals orkaan Katrina in New Orleans, twintig jaar geleden.

Volgens de media en overheidskanalen werd er toen zoveel gevochten en geplunderd dat militaire ordehandhaving nodig was. U kent de taferelen uit Hollywoodfilms. Maar Solnit stelde vast dat er in realiteit iets helemaal anders gebeurde. Bewoners gebruikten hun eigen boten, deuren, zelfs matrassen om mensen te redden. Ze kookten samen, deelden medicijnen en voedsel, en veranderden kerken en scholen in opvangplekken.

Tot zover dus het wijdverspreide idee dat rampen leiden tot paniek en chaos.

Solnit besloot dat in tijden van crisis mensen vaak verrassend veerkrachtige en altruÏstische gemeenschappen vormen, in die mate dat er tijdelijk een “paradijs” kan ontstaan. ‘Een paradijs althans,’ zo schrijft ze, ‘waarin we zijn wie we hopen te zijn, het werk doen dat we verlangen te doen, en elkaars hoeder zijn.’

Tot zover de theorie.

Aangezien ik mij in een chronische staat van wanhoop bevind, zijn inspirerende verhalen zoals dat van Solnit doorgaans spek voor mijn bek. Maar dit jaar kon zelfs de grande dame van de literaire non-fictie me niet oppeppen. 2025 was mijn rampjaar, mijn annus horribilis. Het jaar waarin ik noodgedwongen een einde maakte aan een onverwachte zwangerschap. Het jaar waarin mijn pluspapa onverwacht stierf in een bed van het idyllische strandhotel waar hij met mijn moeder en kinderen naartoe was gereisd om een onvergetelijke vakantie te vieren.

Een hoopvol verhaal kan troost bieden, soms zelfs richting geven. Maar in mijn annus horribilis werkte het niet. De premature dood van het vruchtje in mijn buik en van mijn pluspapa zette alles op losse schroeven. Ook mijn engagement. Niet uit onverschilligheid, maar uit zelfbehoud. Betogen tegen overheidsbesparingen? Doe het zelf. Een column schrijven ten voordele van een goed doel? Toch liever niet.

Mijn verdriet was alleen te verdragen als ik er op mijn eentje en op mijn eigen tempo mee bezig kon zijn. Invasie binnenwereld. Exit buitenwereld. Wie me op de barricaden wilde voor een wereld die toch al naar de kloten is, moest wachten.

In het dal van mijn rouw zag ik het paradijs helemaal anders. Geen grote altruïstische gemeenschap à la Solnit, maar een klein menselijk eilandje. Als iedereen gewoon voor zijn eigen deur zou vegen, en niet krampachtig de hele straat – zoals mijn buurman pleegt te doen om 6 uur ‘s ochtends met zijn loeiende bladblazer – welnu, dát zou nog eens paradijselijk zijn.

Het mag duidelijk zijn: mijn rampjaar heeft geen deur geopend naar een paradijs waarin ik ben wie ik hoop te zijn. Integendeel. Het opende een ander, petieterig deurtje, naar een even petieterige kruipkelder. Een kruipkelder met net genoeg ruimte voor mijn gezin en ik, en, als het echt moet, met wat duwen en persen, nog een handjevol andere dierbaren. Geen wereld van altruïsme, maar van egoïsme.

En eigenlijk zit ik daar nog altijd, al staat de deur naar een groter universum intussen wel op een kier. Daarom word ik voortaan vaste columniste voor MO* Magazine. Om mezelf het broodnodige duwtje uit mijn kruipkelder te geven, het grote onbekende in.

Nu ik van onder mijn steen kruip en eens goed rondkijk, schrik ik. Er is zoveel gaande dat ik het zelfs niet ga beginnen op te sommen. Lees daarvoor maar de rake columns van Bieke Purnelle of Don Moussa Pandzou. Laat ik het houden bij wat me opnieuw in mijn pen deed kruipen: de conceptnota die N-VA heeft ingediend om de subsidiëring van het socio-culturele middenveld te hervormen. Die werd mede geschreven om de subsidiëring te stoppen aan ‘organisaties die aantoonbaar groepen uitsluiten of vanuit strict activistische invalshoek de gemeenschapsopbouw ondermijnen, bijvoorbeeld door geweld te gebruiken of geen afstand te nemen van oproepen tot geweld of discriminatie’.

De Vlaamse regering is al een tijdlang bezig om socio-culturele organisaties te criminaliseren, ondanks gebrek aan bewijs. Het is de eerste stap naar een meer autoritaire manier van bewindvoering. Wie het riedeltje doorprikt, ziet geen polarisatie in het middenveld, maar ervaren mensen die hard werken aan klimaatdoelen, antiracisme of vredesbewegingen.

Doet dat u ook denken aan de door Solnit beschreven discrepantie tussen overheidsinformatie en de realiteit op het terrein?

Terwijl ik het dossier doorploeg, begin ik zowaar meer in haar verhaal te geloven. In veerkracht en samenwerking. In hoop als houding. De huidige toestand is, zoals schrijver Zadie Smith zegt in De Morgen, ‘overweldigend en eindeloos. Het heeft soms iets griezeligs.’ Maar dat betekent niet dat mensen individueel geen verschil kunnen maken. Zelfs mensen die, zoals ik, nog volop hun wonden likken.

‘De schijnbaar onbetekenendste daad in een ogenschijnlijk volkomen overzichtelijke situatie draagt de kiemen van dezelfde onbegrensdheid in zich’, zei de Amerikaans-Duitse filosofe Hannah Arendt. ‘Omdat één enkele daad, en soms één enkel woord, eventueel iedere situatie kan veranderen.’

2025 was, beste lezer, mijn jaar van verstilling. 2026 wordt mijn jaar van verzet. Doet u mee?