Is autoritair rechts de basisconditie van Latijns-Amerika?

Verkiezingen in Latijns-Amerika zijn meer gepolariseerd dan ooit. Vooral aan de rechterzijde presenteren zich steeds extremere kandidaten. Peru en Colombia nemen voorlopig het voortouw. Als de inwoners er respectievelijk op 7 en 21 juni naar de stembus trekken, staat er veel op het spel.

In Peru worden de stemmen momenteel nog geteld, maar dictatorsdochter Keiko Fujimori lijkt het pleit te gaan winnen met enkele tienduizenden stemmen. In Colombia lijkt Abelardo de la Espriella na de eerste ronde aan de winnende hand. De la Espriella is een politieke outsider en multimiljonair die het land met ijzeren vuist belooft te regeren.

Colombia kende strikt genomen dan wel geen dictatoriale periode, maar het binnenlandse conflict, dat in 1964 tussen boerenbewegingen en het leger begon, blijft er aanslepen. Met uitzondering van twee presidenten, Juan Manuel Santos en de huidige Gustavo Petro, hebben de leiders van het land voluit ingezet op een militaire aanpak om het conflict te beslechten. De teller staat er inmiddels op 6 miljoen ontheemden en bijna een half miljoen doden.

Onder het bewind van Alberto Fujimori, Keiko’s vader, vielen er in Peru naar schatting 69.000 doden. Met een knetterrechts veiligheidsdiscours wil De la Espriella morgen het leger sturen naar de rurale gebieden die in de greep zijn van gewapende groepen. Volgens De la Espriella ontbreekt het er niet aan scholen en gezondheidszorg, maar aan de harde hand. Het programma dat hij de kiezer voorlegt is nog radicaler dan dat van voormalig president Álvaro Uribe (2002-2010), die het vuile werk liet opknappen door paramilitaire doodseskaders.

Dictablandas y dictaduras

Zowel Keiko Fujimori als Abelardo de la Espriella bevinden zich in goed gezelschap, want een aanzienlijk deel van de landen op de westelijke hemisfeer is al in handen van autoritair rechts.

Vanaf 2016, het jaar waarin Donald Trump ogenschijnlijk uit het niets de Amerikaanse presidentsverkiezingen won, begonnen ook in Latijns-Amerika zogenaamde “outsiders” massaal verkiezingen te winnen. In Brazilië was er de uiterst rechtse brulboei Jair Bolsonaro, in El Salvador de gladjakker Nayib Bukele en in Ecuador diens schaduw Daniel Noboa. De flamboyante anarchokapitalist Javier Milei won in Argentinië, en in Chili de advocaat – en zoon van een gevluchte nazi – José Antonio Kast. In Paraguay, ten slotte, heerst de van drugshandel en corruptie doordrongen Colorado-clan.

Zelfs Costa Rica, decennialang het baken van stabiliteit in de regio, koos in 2022 met Rodrigo Chaves voor populistisch rechts. En als extreemrechts eens een keertje niet wint, zoals in Bolivia, zijn de marges vlijmscherp. Alleen de Uruguayanen lijken relatief immuun voor autoritaire verlokkingen. Alsof alles er nog peis en vree is, tikt het klokje er per ambtsperiode nog braaf tussen centrumlinks en centrumrechts.

‘De overwinningen worden met de stembus behaald, maar de instellingen en de rechtsstaat worden daarna evengoed uitgekleed’

Maar over de rest van het continent woedt de angry tide, de “kwade golf”. Die term verwijst zowel naar de pink tide, de “roze golf”, een eerdere beweging van links, ingezet door Hugo Chávez in 1999, als naar de decibelrijke stijl van de huidige protagonisten. Ze laven zich allemaal uitbundig aan militarisme als enige en laatste stok achter de deur tegen een gepercipieerd onveiligheidsgevoel en ongecontroleerde migratie.

Dictablanda heet die mengvorm in het Spaans, de zachte dictatuur. De overwinningen worden met de stembus behaald, maar de instellingen en de rechtsstaat worden daarna evengoed uitgekleed. Dat contrasteert met de dictaduras van de jaren 60, 70 en 80, waarbij in nagenoeg alle betrokken landen generaals de macht grepen, dikwijls na bloedige staatsgrepen.

Nog liever een staatsgreep

Hoe flinterdun de lijn met een dictadura soms is, toonde vooral Jair Bolsonaro aan. Nadat hij in 2022 de verkiezingen verloren had, kwamen plannen voor een staatsgreep aan het licht. Het moest er één worden die zelfs Pinochet had doen blozen: Bolsonaro’s democratisch verkozen opvolger, Luiz Inácio ‘Lula’ da Silva, zou op het centrale plein in Brasília aan een galg worden opgeknoopt, samen met diens running mate en opperrechter Alexandre de Moraes. Alsof het nog 1964 was – het jaar van de vorige coup.

Dat Bolsonaro in de absolute buitenbaan van de dictablanda opereerde, mag duidelijk zijn, maar het opmerkelijke aan zijn démarche was dat hij de eerste “kwade golf”-president in Latijns-Amerika was die volgens de democratische spelregels de macht moest overdragen aan een andere ideologische strekking. Dan nog liever een staatsgreep.

Extreemrechts geeft de macht niet graag uit handen, hetzelfde bedje waarin overigens ook Latijns-Amerikaans extreemlinks ligt uit te zieken. Nayib Bukele in El Salvador heeft alvast alle beperkingen op herverkiezing geschrapt. Wie het continent volgt, weet wat de Salvadoranen te wachten staat: een ruk naar het autoritarisme.

Nochtans worden radicale outsiders zélf niet graag herinnerd aan de dictaduras. ‘Laten we die pagina omslaan’, klinkt het bij onder meer de Argentijnse Milei. Zelfs de minder goede verstaander leest daar geen oproep tot verzoening in, maar eerder een toedekken van het verleden. En dat verleden is in veel gevallen een stinkende, open wonde.

Swastika’s aan de muren

In de flauwe bocht van de weg die slingert tussen de kille bureaucratenstad La Paz en het Amazonewoud staat een klein huisje. De eerste buren wonen gemakkelijk op een kilometer afstand, ergens verderop in de rollende bergen. Het is een armoedige regio, deze Yungas, bevolkt door cocaboeren. Wie het huisje ooit bewoonde, is hier een publiek geheim: Klaus Barbie.

Als hoofd van de Gestapo in Frankrijk tijdens de Tweede Wereldoorlog kreeg Barbie de bijnaam “Slachter van Lyon”. Barbie was rechtstreeks betrokken bij de moord op naar schatting 14.000 mensen en liep na de val van het Derde Rijk twee terdoodveroordelingen op. Maar vooraleer hij twee keer doodging, vluchtte hij naar Bolivia.

Hij was niet de enige nazi die de wijk nam. De ontsnappingsroute richting Latijns-Amerika was zo populair dat historici over de “rattenlijn” spreken. De vluchtroute werd georganiseerd met valse paspoorten van het Rode Kruis, met de inbreng van fascistische priesters in het Vaticaan en met de hulp van de Amerikaanse inlichtingendienst CIC, de voorloper van de CIA.

Op zoek naar de waarheid

‘Brazilië is het enige Zuid-Amerikaanse land waar de misdaden van de dictatuur nooit zijn berecht’, verklaarde journalist Bela Megale in de nasleep van Bolsonaro’s mislukte staatsgreep. Hoe veelzeggend ook, helemaal juist is de uitspraak niet. Net als (bijna) alle andere Condor-landen organiseerde Brazilië een waarheidscommissie.

Argentinië geldt wereldwijd zowat als “uitvinder” van dit juridische genre. In 1984 werden de misdaden van de dictatuur er al onder de loep genomen. Doorgaans willen die commissies de waarheid aan het licht te brengen, de schuldigen opsporen en herhaling voorkomen. Maar de ene waarheidscommissie is de andere niet. Waar de Argentijnse, Chileense en Uruguayaanse commissies als successen worden beschouwd, bleken andere totaal ontoereikend.

En dan vooral die van Brazilië. De allereerste aanbeveling van de Nationale Waarheidscommissie schreef voor dat het leger zich moest verontschuldigen voor de misdaden die het begaan had tijdens de dictatuur. Maar tot vandaag blijft het leger volhouden dat het Brazilië heeft gered uit de klauwen van de communisten. Het had de exit dan ook goed voorbereid. In 1979 werd er al een amnestiewet gestemd die de verantwoordelijken moet behoeden voor vervolging.

Na de instelling van de Waarheidscommissie in 2012 liepen de klachten van slachtoffers en nabestaanden binnen. Ze ketsten zo goed als allemaal af op de amnestiewet die nog altijd als golfbreker fungeert. De verontschuldigingen zijn er nooit gekomen. Integendeel, in 2022 waren drie van de vier componenten van het leger actief betrokken bij het plannen van de staatsgreep. Slechts één man, landmachtgeneraal Freire Gomes, lag dwars. Als hij had ingestemd met de coup, was Brazilië vandaag opnieuw een bananenrepubliek.

Concentratiekampen in de woestijn

Journalist Bela Megale vertolkt een gevoel dat leeft in zowat alle Amerikaanse landen met een donker verleden. Volgens de overleden Paraguayaanse mensenrechtenactivist Martín Almada werd het verleden van de Stroessner-dictatuur ook niet afdoende onderzocht. Het lag simpelweg stof te vergaren in de archieven van zijn democratische opvolgers. Toeval of niet, die opvolgers kwamen op één na allemaal uit de Coloradopartij van Stroessner. Almada sprak van een “verborgen continuïteit”.

De waarheid kwam in 1992 per absurd toeval bovendrijven toen Almada in een politiekantoor in Asunción op die archieven stootte. Met als veelzeggende titel Archivos del Terror lijsten ze systematisch de misdaden van Stroessner op.

Een succesvolle waarheidscommissie doet bovendien het verleden niet vergeten en vergeven. De Chileense documentairemaker Patricio Guzmán werkte die dubbele realiteit uit in z'n meesterwerk La Nostalgia de La Luz. Daarin zien we hoe sterrenkundigen vanuit de hele wereld de perfecte isolatie van de Chileense woestijn opzoeken om naar de sterren te kijken, naar een verleden dat miljoenen jaren achter ons ligt.

Maar in diezelfde woestijn stonden slechts enkele decennia geleden de concentratiekampen van Pinochet. Voor wie niet naar de sterren kijkt, is de woestijn een massagraf waarin de nabestaanden met blote handen de botten van hun geliefden opgraven. Hun tranen en eenzaamheid vermengen zich met de zandkorrels, hier en nu.

Waarheidscommissies bieden allerminst een garantie op maatschappelijke traumaverwerking. Zo wordt het wel erg verleidelijk om een rechte lijn te ontwaren tussen de dictablandas en de dictaduras. Maar is die er wel? Leidt een nationaal trauma tot de eindeloze reproductie van een autoritair systeem?

De uitzondering

Een voorbeeld van een land dat het nationale verleden overstijgt in plaats van er telkens opnieuw naar terug te keren, is Uruguay. Niet dat de Uruguayaanse dictatuur minder wreed was. Per hoofd van de bevolking werden in Uruguay zelfs meer mensen opgesloten en gefolterd dan in de andere Condor-landen. Maar toen de dictatuur er in 1985 ten einde kwam, werd de vraag naar gerechtigheid niet uitbesteed aan één commissie of één generatie. Het land bouwde een traditie uit van burgerlijke mobilisatie, vakbonden, buurtorganisaties en politieke participatie.

Ook in Uruguay stemde het regime een amnestiewet die als golfbreker tegen vervolgingen moest dienen. Maar in 1989, en opnieuw in 2009, werd die amnestie onderwerp van nationale referenda. Mensenrechtenorganisaties, slachtoffers en nabestaanden bleven al die tijd het publieke debat voeden. De discussie over de dictatuur verhuisde niet naar een archiefkast, maar bleef decennialang deel uitmaken van het maatschappelijk leven.

Dat verklaart wellicht waarom Uruguay vandaag een uitzondering vormt in een regio die steeds verder polariseert. Uruguay heeft de traumaverwerking nooit als voltooid beschouwd.

Er loeren monsters om de hoek

Opmerkelijk genoeg vinden we een gelijkaardige dynamiek aan de andere kant van de Atlantische Oceaan, zo redeneert Roccatello. Na de Tweede Wereldoorlog kende Europa geen grootschalige waarheidscommissies zoals Latijns-Amerika die later zou organiseren. In verschillende landen werden collaboratie en collectieve verantwoordelijkheid zelfs jarenlang actief onder de mat geveegd. Toch slaagde West-Europa erin om het autoritaire gedachtegoed gedurende decennia naar de politieke marge te verdringen.

‘Het lot hielp daarbij een handje’, zegt de onderzoekster. ‘Uit economische noodzaak zag de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal het licht, waaruit later bijna per ongeluk de Europese Unie sproot. Voormalige aartsvijanden werden politiek, economisch en zelfs cultureel aan elkaar vastgeklonken. Tegelijk groeiden verzorgingsstaten, sterke middenvelden, onafhankelijke media en een politieke cultuur waarin democratie steeds opnieuw moest worden beoefend.’

Opgelost of vergeten was het verleden allerminst. Maar de nieuwe democratische cultuur van samenwerking verhinderde decennialang de opkomst van “radicale outsiders”.

Zo krijgt Roccatello’s redenering een hoopvolle, maar des te fragiele kern. Want zodra economische onzekerheid, ongelijkheid en maatschappelijk wantrouwen toenemen, blijkt het snel te gaan met de oude reflexen. Dat illustreren de opmars van partijen als AfD, Fratelli d’Italia en het zestien jaar durende illiberalisme van Viktor Orbán.

Zodra het democratische werk sputtert, loeren er monsters om de hoek.