Onderzoeksjournaliste Isabelle Vanhoutte: ‘Er bestaat geen goede oplossing voor het plasticprobleem’

Van kleding tot verpakkingen, plastic is onmisbaar in ons dagelijks leven. Het bevat chemicaliën die in ons lichaam en milieu terechtkomen en het vergaat niet, maar valt uiteen in micro- en nanoplastics.

Voor onderzoeksjournaliste Isabelle Vanhoutte werd dat in 2013 plots heel concreet. Een van haar tweelingkindjes belandde na een spoedkeizersnee op de neonatologie en werd gevoed door plastic buisjes en slangetjes. ‘Ik begon mij af te vragen of dit allemaal wel goed was voor mijn kind?’

Jaren later, toen ze als onderzoeksjournaliste begon te schrijven over plastic en recyclage, kon ze benoemen wat ze toen al vaag vermoedde. Bijvoorbeeld dat in colablikjes – tijdens haar zwangerschap had ze een enorme hunkering naar cola – BPA (bisfenol A) zat, inmiddels een verboden weekmaker.

‘Ik realiseerde mij plots dat ik mijn kind ongewild had blootgesteld aan schadelijke stoffen. Op die manier is mijn moederschap verweven in het boek.’

Wat viel u het meest op tijdens uw onderzoek?

Isabelle Vanhoutte: ‘Ik ben dit boek begonnen als een boek over afval, iets wat we als samenleving het liefst uit het zicht houden. Maar de vraag is waar het naartoe gaat. Ik interviewde mensen over de bestemming van ons plasticafval en volgde afvalstromen met trackers. Want afval is bij uitstek een internationaal handelswaar.’

‘Tijdens mijn onderzoek stelde ik producenten en recyclagebedrijven telkens dezelfde vraag: “Wat gebeurt er als er een verboden stof in plastic zit, en wie controleert dat?” Het antwoord was steevast: “We vervangen die stof.” Maar welke stof ervoor in de plaats kwam, en of die voldoende getest was, daar kreeg ik nooit een duidelijk antwoord op.’

‘Elke dag komen er nieuwe chemische stoffen op de markt, terwijl het verbieden van schadelijke stoffen tergend traag verloopt. “We vervangen dat” klinkt geruststellend, maar verhult een systeem waarin niemand nog het overzicht heeft.’

We weten te weinig

In uw boek schrijft u dat er duizenden chemische stoffen in plastic zitten, maar dat we van weinig van die stoffen iets weten. Waaruit blijkt dat?

Isabelle Vanhoutte: ‘Twee toonaangevende en baanbrekende rapporten uit 2024 hebben het plasticdebat nieuw leven ingeblazen. Het PlastChem-rapport stelde vast dat er ongeveer 16.000 chemische stoffen in en rond plastic aanwezig zijn. Van meer dan 10.000 daarvan ontbreekt basisinformatie over mogelijke gevaren, en ruim 4200 werden als zorgwekkend geclassificeerd.’

‘De Plastic Health Umbrella Review bundelde vervolgens duizenden wetenschappelijke studies en concludeerde dat chemicaliën in plastic schadelijk zijn in vrijwel elke levensfase. Die rapporten, samen met de ontwijkende antwoorden die ik tijdens mijn onderzoek kreeg, vormden uiteindelijk de basis van mijn boek.’

Is onze kennis van plastic dan echt zo slecht?

Isabelle Vanhoutte: ‘Helaas wel. Het zorgwekkende is dat die 16.000 stoffen nog alleen maar de stoffen met een zogenaamd CAS-nummer zijn, een internationale identificatiecode. Er zijn dus waarschijnlijk nog meer samenstellingen die niet in beeld komen.’

‘Daarnaast is er grote onzekerheid over mengseltoxiciteit. Wat gebeurt er als chemische stoffen in plastic met elkaar reageren in afvalstromen of tijdens recyclage, en daarna in ons lichaam terechtkomen? Hoe die stoffen precies op elkaar inwerken is grotendeels een vraagteken, al zien we op kleine schaal dat sommige mengsels zelfs schadelijker kunnen zijn dan de afzonderlijke stoffen.’

‘Binnen de wetenschap bestaat bovendien de consensus dat gerecycleerde kunststoffen schadelijker kunnen zijn dan nieuw plastic. Zo zijn in zwart plastic – zoals sushibakjes, speelgoed en keukengerei – oude vlamvertragers aangetroffen, stoffen die al lang op de verboden lijsten staan. Hoe die daarin terechtkomen is onduidelijk. Er zijn hypotheses dat ze door gemengde recyclage van kunststoffen van oude elektronica in Europees plastic belanden, maar zekerheid daarover ontbreekt.’

Vandaag kunnen we plastic niet meer wegdenken uit ons leven, het is overal. Vindt u dat zorgwekkend?

Isabelle Vanhoutte: ‘Ja, en er komt steeds meer plastic bij. In 1950 werd wereldwijd 2 miljoen ton plastic geproduceerd, of 0,8 kilo per persoon. Vandaag is dat 450 miljoen ton, wat overeenkomt met ongeveer 56 kilo per persoon. Ook uit studies op hersenen van overleden mensen bleek dat de hoeveelheid plastic daarin tussen 2015 en 2025 aanzienlijk is toegenomen.’

‘Plastic is daarnaast een reddingsboei voor de olie-industrie. De energietransitie kost haar namelijk geld, dus de belangen bij nieuwe plasticproductie zijn enorm. Bovendien vergaat plastic niet en blijven de schadelijke stoffen die erin zitten circuleren. Problemen stapelen zich op, en het wordt met de dag erger.’

Attest van recyclage

Bestaat er dan geen Europese wetgeving om dat probleem aan banden te leggen?

Isabelle Vanhoutte: ‘We hebben in Europa de REACH-verordening, de meest vooruitstrevende verordening in de wereld. Ze legt de verantwoordelijkheid bij producenten met een registratieplicht, waarbij basisgegevens zoals gevaarseigenschappen moeten worden aangeleverd. Maar die verplichting geldt alleen voor chemische stoffen die als losse substantie op de markt komen. Bovendien zijn polymeren, de basis van de meeste plastics, vrijgesteld van registratie. In de praktijk schiet de verordening dus tekort.’

‘Een bijkomend probleem is regrettable substitution, waarbij een schadelijke chemische stof wordt vervangen door een sterk gelijkaardige variant die even, of soms zelfs schadelijker is. Na het verbod op BPA schakelde de industrie bijvoorbeeld over op BPS en BPF. Die stoffen krijgen gemiddeld tien jaar vrij spel voordat ze worden verboden, waarna dezelfde cyclus zich herhaalt.’

Als REACH de meest vooruitstrevende verordening ter wereld is, hoe staan landen buiten de EU er dan voor?

Isabelle Vanhoutte: ‘Niet veel beter. Neem bijvoorbeeld DEHP, ook een weekmaker die plastics flexibel maakt. Wereldwijd wordt 1 op de 8 sterfgevallen door hart- en vaatziektes bij mensen tussen 55 en 64 jaar gelinkt aan deze stof. In landen met zwak afvalbeheer, zoals China en India, is dit effect nog groter.’

‘We hebben in Europa de mond vol van recycleren, gooien plastic in de blauwe zak en denken dat we het goed doen. Maar in de praktijk wordt het overgrote deel van industriële kunststoffen aan de andere kant van de wereld “gerecycleerd”, en dan vooral in Turkije, waarnaar wij een groot deel van ons plasticafval exporteren.’

Volledige ban is een illusie

Als we plastic nauwelijks kunnen recycleren, downcyclen geen optie is, net zomin als het verbranden, wat moeten we dan in hemelsnaam met dat spul?

Isabelle Vanhoutte: ‘Er bestaat geen goede oplossing. We kunnen wél het verbruik verminderen. Een goed voorbeeld komt uit het Erasmus MC-ziekenhuis in Rotterdam. Tijdens een opname op intensieve zorg werd er dagelijks ongeveer 12 meter aan plasticslangetjes gebruikt. Om die afvalberg te verkleinen, schakelde het ziekenhuis waar mogelijk over op paracetamol in tabletvorm. Zo worden naalden, medicijnzakken en meters aan slangetjes vermeden. Dat levert snelle winst op, zowel in afvalreductie als in blootstelling aan schadelijke stoffen. Als we er bewust breder mee omgaan, kunnen we vaker kiezen voor minder plasticintensieve alternatieven.’

Heeft u er vertrouwen in dat de kinderen van uw kinderen plasticvrij kunnen leven?

Isabelle Vanhoutte: ‘Nee, jij wel? (lacht) Plastic wordt kunstmatig goedkoop gehouden omdat de echte kosten, zoals risicoanalyses, langetermijngezondheidsschade en afvalverwerking, niet in de prijs zijn doorgerekend. Tegelijk moeten we het niet volledig in de strafhoek zetten. In veel toepassingen is het een handig product, en in medische context soms zelfs levensreddend. Een volledige ban van plastic is een illusie. Producenten moeten wel hun verantwoordelijkheid nemen en aantonen dat hun additieven niet toxisch zijn, zoals bij medicijnen. Dat zou plastic duurder maken. Daarom moeten we opnieuw leren leven met plastic en het een evenwichtige plaats geven in de samenleving.’