‘Hypocrisie van West-Europa tijdens nazisme maakt vandaag genocide mogelijk’

Maar de belangrijkste reden voor de afwezigheid van de Bund in ons collectief geheugen, en dan voornamelijk in Joodse kringen, is volgens Molly Crabapple het feit dat de Bund een antizionistische organisatie was. ‘Hun kritiek op het zionisme was niet theologisch, maar diepgeworteld in humanisme, anti-imperialisme en socialistische ethiek. De bundisten wisten dat de zionisten moesten samenwerken met Europese racisten, maar ook dat ze de meerderheid van de Palestijnse bevolking van hun land moesten verdrijven. Toen de zionisten de “heerschappij” over de internationale joodse gemeenschap verwierven, hebben zij de bundisten nooit vergeven. De Bund werd vernederd, uitgelachen, gemarginaliseerd en ten slotte ook uitgewist.’

Bereid om te vechten

De Brits-Israëlische historicus Ilan Pappé zei dat Israël enkel kon ontstaan omdat het antisemitisme in Europa zo wijdverbreid was dat geen enkel land de joden wou opvangen. Maar de Bund wou blijven waar ze was. Vocht ze dan van meet af aan een verloren strijd?

Molly Crabapple: ‘Bedoel je dat het Europese antisemitisme zo virulent was dat het niet uitmaakte wat de Joden ook deden, ze toch altijd het slachtoffer zouden worden van gewelddadige vervolging, zo niet genocide?’

‘Er waren de pogroms, de Holocaust en het feit dat na WO II minstens duizend Joodse overlevenden in Polen afgemaakt zijn door Poolse nationalisten. Gewelddadig racisme was een gruwelijk deel van het dagelijkse leven. En dat heeft de Bund onmiskenbaar verzwakt. Maar ik geloof wel heel sterk in het idee dat iemand het recht heeft om te wonen in het land waar die geboren is. Ik vind het niet verkeerd, zwak, dom of naïef om op te komen voor je rechten.’

Bernard Goldstein was de vuist van de organisatie. Hij en zijn milities verhinderden pogroms, lynchings en andere gewelddaden tegen Joden.

‘In Amerika zijn er zo veel mensen die te maken kregen met wrede vervolging. Daar zijn bijzondere bewegingen uit voortgekomen, zoals de burgerrechtenbewegingen van zwarte Amerikanen. Ik vind dat helden. De Bund had eenzelfde spirit.’

‘Bernard Goldstein beschrijft in zijn memoires hoe hij zijn gemeenschap verdedigde met koperen boksijzers en schietgeweren. Maar hij deed dat vanuit de overtuiging dat hij én zijn gemeenschap het recht hadden om te wonen waar ze zich bevonden. En hij was bereid om voor dat recht te vechten.’

Goldstein was in Polen de man die mensen wist te overtuigen om zich aan te sluiten bij de vakbond van de Bund. Maar hij was ook de vuist van de organisatie. Hij organiseerde de gewapende milities, en die deinsden er niet voor terug om geweld te gebruiken. Niet omdat ze gewelddadig van inborst waren, maar om hun eigen gemeenschap te beschermen. Goldstein en zijn milities verhinderden pogroms, lynchings en andere gewelddaden tegen Joden. Na WO II vluchtte hij, gedegouteerd door het Poolse antisemitisme, naar New York, waar intussen een grote groep bundisten woonde.

Molly Crabapple: ‘Nu was de oorlogsmachine van de nazi’s op een zeker moment een van de krachtigste van de wereld. Ze was ettelijke onafhankelijke landen binnengevallen en kon zelfs het Rode Leger terugduwen tot de buitenwijken van Moskou. De Bund was niet in staat om de Poolse Joden daartegen te beschermen. Andere Joodse organisaties konden dat trouwens ook niet. Zelfs de Poolse staat kon zich niet eens beschermen tegen de nazi’s. Maar dat betekent niet dat de eis van de bundisten om in vrijheid en met waardigheid te wonen waar ze geboren zijn, verkeerd is.’

Twee keer Lenin

In 1903 had de Bund 30.000 leden en maakte ze als grootste marxistische partij van Rusland deel uit van de Russische Sociaaldemocratische Arbeiderspartij (RSDAP). En toen kwam Lenin op de proppen. Die had het niet begrepen op de Bund. Tijdens een partijconferentie in 1903 kwam het tot een openlijk conflict en beet de organisatie in het zand, waarop ze uit de partij stapte.

De Bund werd verweten dat ze te koppig vasthield aan de socialistische grondbeginselen, en dat ze niet de nodige flexibiliteit kon tonen om compromissen te sluiten. Was dat een terecht verwijt?

Molly Crabapple: ‘Een van de zwaktes was dat ze bij verschillende gebeurtenissen zich in een moreel moeilijke situatie bevond, waarbij de bundisten moesten omgaan met mensen die zij als onethisch beschouwden. Zoals tijdens de conferentie van de RSDAP in 1903.’

‘Maar ik denk daarbij ook aan 7 november 1917, de dag dat Lenin en zijn bolsjewieken de voorlopige regering omverwierpen, die aan de macht was gekomen na het verdrijven van tsaar Nicholas II in oktober van dat jaar. Het waren vooral de mensjewieken en de socialistische revolutionairen die toen niet reageerden. Maar op zulke momenten wandelde de Bund weg, in plaats van het kleine beetje macht dat ze nog had, in te zetten en verandering proberen te bewerkstelligen. Op die manier hebben ze de deur voor Lenin twee keer opengezet: een keer voor de overname van de RSDAP, en later voor de overname van heel Rusland.’

‘Ik geloof heel sterk in het idee dat iemand het recht heeft om te wonen in het land waar die geboren is. Ik vind het niet verkeerd, zwak, dom of naïef om op te komen voor je rechten.’

Daarna was er in Rusland geen sprake meer van de Bund. Veel bundisten verhuisden naar Polen, waar de organisatie floreerde, ondanks het sterke antisemitisme. Ze groeide uit van een politieke partij en vakbond tot een vorm van mutualiteit, een netwerk van gezondheidsverenigingen en sociale organisaties die openstonden voor iedereen, niet alleen voor Joden.

Molly Crabapple: ‘Het mooiste voorbeeld daarvan is het Medem Sanatorium. Voor mij is dat het kroonjuweel van het netwerk van sociale voorzieningen van de Bund. Het sanatorium ving kinderen uit de sloppenwijken met tuberculose op, maar evengoed zieke, christelijke, Poolse kinderen van stakende arbeiders. Er waren verschillende tuinen en zelfs een kleine zoo en daarom werd het het Paradijs voor Kinderen genoemd.’

‘Een van de zieke kinderen in het sanatorium was Marek Edelman, die later de revolte in het getto van Warschau zou leiden. Hij zei dat hij daar geleerd heeft dat de strijd zich niet tussen joden en christenen afspeelt, maar tussen socialisten en fascisten.’

Verraad

De Europese sociaaldemocratische partijen lieten het voor en tijdens WO II anders wel afweten, zeker tijdens de opstand in het getto van Warschau.

Molly Crabapple: ‘Ik kan niet spreken over alle socialistische partijen in Europa. Maar die in Duitsland was enkele weken na Hitlers machtsovername al gemarginaliseerd en de leiders ervan werden in ballingschap verdreven. Hun grootste fout was dat ze de bedreiging die Hitler vormde niet serieus namen én weigerden om zich te verenigen met de communisten.’

‘In Polen was de situatie bijzonder. Eind jaren 30 werd Polen geleid door een kwartet van kolonels. Het was geen pure dictatuur, maar een heel autoritair regime. Maar toen de nazi’s het land binnenvielen, konden die kolonels niet snel genoeg gaan lopen en lag Warschau voor Hitler voor het grijpen. Zij die besloten om Warschau wel te verdedigen, maakten deel uit van de Socialistische Partij van Polen. Samen met de bundisten organiseerden ze brigades en vochten ze hand in hand tegen de bezetter.’

‘Het meest tragische in dit verhaal is dat de Socialistische Partij wanhopig om hulp smeekte bij de Labor Party in het Verenigd Koninkrijk, dat volgens een verdedigingsverdrag met Polen verplicht was om die hulp te verlenen. Maar dat deed ze dus niet, waarmee ze Polen verraadde. Net zoals Frankrijk deed. Met als gevolg dat Warschau verpletterd werd en de nazi’s het land overnamen. En we weten allemaal wat er daarna gebeurde.’

En iedereen zweeg. Ook de christelijke Poolse burgers.

Molly Crabapple: ‘Mja, dat kan ik nog min of meer begrijpen. Je mag niet vergeten dat het naziregime in Polen het meest wreedaardige van heel Europa was. Ze deelden er de meest gruwelijke straffen uit. Christelijke Polen werden door de Duitsers als raciaal inferieur beschouwd. Poolse vrouwen werden gebruikt voor medische experimenten, Pools onderwijs werd volledig afgeschaft, zelfs luisteren naar Chopin was verboden.’

‘In die omstandigheden creëerden de Polen met het Armia Krajowa (Thuisleger, red.) wel de grootste verzetskracht in bezet Europa. Hét grote verraad werd gepleegd door de westerse democratieën die niet bezet werden. Zowel het VK als de VS konden veel vroeger ingegrepen hebben. En dan is er natuurlijk nog het grote verraad van Stalin, toen hij in 1939 een niet-aanvalspact met Hitler sloot. Hij voerde ook een voortdurende klopjacht op bundisten.’

Landen die wegkijken en/of niet handelen bestaan vandaag nog steeds. Trek je bewust een parallel met Palestina vandaag?

Molly Crabapple: (roept het uit) ‘Uiteraard! De hypocrisie van West-Europa tijdens de opmars van de nazi’s én het gebrek aan solidariteit ook van de VS, hebben ertoe geleid dat het zionisme zo kon groeien.’

‘En dat geldt vandaag voor al die landen die het uit den treure hebben over mensenrechten en democratie en internationaal recht. Zij hebben dat allemaal bij het grofvuil gezet en daarmee de genocide in Gaza mogelijk gemaakt. En, in het geval van de VS, eraan deelgenomen. Dit gebrek aan solidariteit, het verraad van de eigen principes en deze wreedaardige hypocrisie ondermijnen de mensenrechten, de regels gebaseerd op internationaal recht, vrijheid en democratie. Het zijn allemaal holle leugens geworden.’

‘Maar het verzet van burgers is nog een parallel. Er zijn massaal veel Amerikanen die zijn geslagen, met traangas bespoten, ontslagen of van school geschopt omdat ze zich luid uitspraken tegen de genocide. Er is zelfs een militair, Aaron Bushnell, die zichzelf in brand heeft gestoken omdat hij er niet langer aan wou deelnemen.’

‘Ik denk, en ik houd mijn vingers gekruist, dat de macht die Israël op onze politiek uitoefent, voorbij is. Er komt zowel van rechts als van links veel reactie op de onvoorwaardelijke steun aan de Israëlische misdaden. Volgens mij zal dat leiden tot een breuk. De vraag zal zijn of het een rechts-fascistische breuk wordt, of een linkse, progressieve, geworteld in menselijke solidariteit en met respect voor de waardigheid van alle mensen, inclusief de Palestijnen.’

Wat is voor jou de belangrijkste les die we kunnen leren van de Bund?

MOLLY CRABAPPLE: ‘Er wordt vaak beweerd dat solidariteit onder mensen met verschillende ideeën fragiel is. Maar het is het enige dat ons kan redden en de monsters op een afstand kan houden.’