Regisseur Dandhy Laksono: ‘Wat in West-Papoea gebeurt, is puur kolonialisme’

West-Papoea was tot 1962 een Nederlandse kolonie, waarna Indonesië de controle overnam. Zeven jaar later werd die overname bekrachtigd via een omstreden stemming, die door veel Papoea’s niet als een echte volksraadpleging wordt erkend.

Dandhy Laksono: ‘Het zuidelijke deel van West-Papoea staat bekend als zeer loyaal aan Indonesië. Maar ik heb de indruk dat de bewoners hun houding heroverwegen of herzien. De impact van de grote landgoedprojecten heeft hen een nieuw politiek perspectief op Indonesië gegeven. Ik heb ook mensen ontmoet die in de jaren 80 naar Papoea-Nieuw-Guinea waren gevlucht. Na hun terugkeer beseften ze dat de militaire operaties heel ingrijpend zijn en dat de grootschalige projecten ontzettend destructief zijn.’

Met uw ondertitel, Colonialism in our time, geeft u een actuele invulling van het begrip ‘kolonialisme’. Zijn mensen mee met wat u hiermee bedoelt?

Dandhy Laksono: ‘Ja, ik denk dat ze wel snappen dat we nu te maken hebben met een lokale kolonisator. Dat is althans de reactie die ze geven nadat ze de film hebben gezien. Het onderwerp ligt erg gevoelig. In de film verwijzen we naar bezetting, het geregeerd worden door een “buitenstaander”. In het Indonesisch hebben we daarnaast nog een andere term: “penjajahan”. Dat betekent ook kolonialisme, maar is directer en leunt aan bij “uitbuiting”. Onze term is noch provocerend, noch academisch. Hij wil niemand beledigen.’

‘Laten we niet vergeten dat het de eerste keer is dat “kolonialisme” op een prominente en populaire wijze wordt gebruikt in een journalistieke reportage over Papoea. Maar het grappige is dat mensen bij veel openbare vertoningen, of zelfs in reacties op sociale media, gevoeliger zijn voor het woord ‘‘varken’’ in de boventitel (Pesta Babi) dan voor de term ‘‘kolonialisme’’.’

‘Maar ondanks het woordspelletje (varkensfeest verwijst ook naar de Indonesische elite die van de exploitatie van West-Papoea een “zwijnenboel” hebben gemaakt, red.) gaat de documentaire de realiteit niet uit de weg. Wat je in Papoea ziet, is neokolonialisme. In sommige debatten dagen mensen me uit met vragen als: wat gebeurt er eigenlijk in West-Papoea? Is dat de slechte versie van ontwikkelingsdenken? Of is het echt kolonialisme? Voor mij is het duidelijk: het gaat verder dan de slechte versie van ontwikkelingsdenken. Het is echt kolonialisme.’

Waarom vond u het belangrijk dat de documentaire zich afspeelt op Papoea?

Dandhy Laksono: ‘Ik wil dat de ogen gericht blijven op West-Papoea, want vooral daar vinden militaire operaties plaats, zijn er binnenlandse ontheemden en vluchtelingen. En tegelijkertijd vindt daar ook landroof plaats. Er is geen enkele plek in Indonesië waar dit soort misstanden op zo’n grote schaal voorkomen.’

‘Toen de film viraal ging, legde het bredere publiek in héél Indonesië het verband met de bredere kwesties van militarisering, top-downbestuur en onderdrukking. Die zaken gelden dus voor het hele land, en daardoor raakte de specifieke focus op West-Papoea een beetje ondergesneeuwd. De Papoea’s verdienen nochtans onze volledige aandacht en solidariteit.’

Voedselvoorziening

Onder de vorige president, Joko Widodo, lag de nadruk sterk op openbare infrastructuur. Huidig president Prabowo lijkt opnieuw meer te focussen op door de staat gestuurde economische projecten, zoals voedsel- en energieplantages.

Dandhy Laksono: ‘Nationalisme staat hoog op de politieke agenda. Door zijn militaire achtergrond heeft Prabowo geleerd dat er twee basisbehoeften zijn: voedsel en energie. Volgens zijn ideologie zullen mensen gelukkig zijn als je in beide op overvloedige wijze kunt voorzien. Dat is de sleutel om de bevolking onder controle te houden, zodat hij kan doen wat hij wil. Het is zijn troefkaart om een populistische agenda te voeren. Voor voedsel en energie zal elke dictator zich inzetten.’

Zelfvoorziening op het gebied van rijst, benzine en gas is een obsessie geworden voor de politieke partijen. Toen ik door het land reisde, zag ik lange rijen auto’s voor benzinestations staan. Is er ook daadwerkelijk een ‘energiecrisis’?

Dandhy Laksono: ‘Van tijd tot tijd zijn er zulke wachtrijen. Zeker na de onrust in de Straat van Hormuz zie je opnieuw meer mensen aan de pomp. Dat is de paradox: Papoea zit vol met grondstoffen, maar olie en gas vormen op dit moment echt een probleem. Laten we niet vergeten dat olie en voedsel verband houden met de financiering van politieke partijen of kandidaten. De invoer wordt aan banden gelegd; bedrijven die voedsel en energie willen importeren, moeten een vergunning aanvragen, en dat is in Indonesië altijd een bron van corruptie en politieke financiering geweest. Controle over voedsel en energie betekent controle over je tegenstander.’

‘Vorig jaar brachten ik en enkele andere auteurs het boek Reset Indonesia uit waarin we verschillende onderwerpen behandelden die ook door de studenten tijdens de protesten van augustus en september 2025 werden aangekaart. Het ging over voedsel en energie, maar ook over de situatie in Papoea.’

Gen Z

Heeft u het gevoel dat Gen Z en de studenten zich kunnen vinden in uw documentaires?

Dandhy Laksono: ‘Ja. Ik ben er absoluut van overtuigd dat ik een nieuw publiek heb bereikt. Deze film werd vertoond op middelbare scholen, zelfs op basisscholen. En veel leraren probeerden na het bekijken ervan een gesprek op gang te brengen. Vaak leggen de jongere generaties een verband met Avatar. Voor hen is dit als het ware de Indonesische versie van die film.’

Heeft u er vertrouwen in dat deze generatie kan bijdragen aan ‘een andere’ toekomst voor Indonesië?

Dandhy Laksono: ‘Zeker. Ook al speelt hun activisme zich voornamelijk online af, we zien dat ze ook de straat opgaan. De enorme demonstraties van vorig jaar vonden niet toevallig plaats. In juni 2026 waren er enkele kleinere demonstraties. Laten we daarbij ook niet vergeten dat die plaatsvinden in een context van zeer harde onderdrukking en sterke intimidatie op de universiteiten.’

‘Deze jongeren hebben hun eigen aanpak en veerkracht. Ze leren ook van eerdere generaties, bijvoorbeeld op het gebied van leiderschap en interne organisatie. Ze geven de voorkeur aan een gedecentraliseerde organisatiestructuur. We noemen die kleine cellen “rimpang”, wat verwijst naar planten met sterke wortels. De studenten geven de voorkeur aan een sterke, kleine structuur, in plaats van aan een “grote-boombeweging”.’

‘In de jaren 90 verenigde de protestbeweging zich als één grote boom, die veel druk kon weerstaan. Maar tegenwoordig worden “grote-boombewegingen” kwetsbaar door grootschalige surveillance. Als je sleutelfiguren wegneemt, zal de boom sterven of veranderen. Daarom verenigen de huidige studentengroepen zich in diversiteit. Mocht een aantal van de kleine bomen verdwijnen, dan blijft het bos toch staan.’

‘Een gevolg van deze “gedecentraliseerde” aanpak is dat in augustus vorig jaar het aantal steden dat zich bij de demonstraties aansloot volgens de Alliantie van Onafhankelijke Journalisten opliep tot meer dan 150. Dit was ongekend.’

is dat niet wat een burgerrechtenbeweging doet?

Dandhy Laksono: ‘Ja. Maar ze leren ook dat mobilisatie alleen niet voldoende is. Hun strijd moet aansluiten bij andere bewegingen, die eveneens goed georganiseerd zijn en een alternatieve agenda opstellen. We bevinden ons nu in die fase.’

Kunt u daar wat meer over vertellen?

Dandhy Laksono: ‘Een van de grote uitdagingen vandaag is dat de oppositie in Indonesië nauwelijks nog vertegenwoordigd is binnen de formele politiek. Daarom ontstaan er nieuwe initiatieven die kritische stemmen proberen te bundelen en ze een gezicht trachten te geven. Zo is er het Kabinet Bayangan (Schaduwkabinet, red.), een nieuw concept in Indonesië dat alternatieve beleidsvoorstellen ontwikkelt en de regering kritisch opvolgt.’

‘Ikzelf ben betrokken bij Reset Indonesia, een beweging die 22 alternatieve politieke figuren heeft voorgesteld. Samen vormen zij een soort schaduwparlement, met vertegenwoordigers uit verschillende regio’s en sociaal-economische groepen. Het doel is niet om meteen een nieuwe politieke partij op te richten, maar om geloofwaardige alternatieven zichtbaar te maken en mensen samen te brengen die het vertrouwen van het publiek genieten.’

Ziet u dat daar al concrete resultaten van?

Dandhy Laksono: ‘Voorlopig is het nog een beetje zoeken. De recente protestgolven tonen aan dat er veel maatschappelijke onvrede bestaat, maar er ontbreekt nog een duidelijke verbinding tussen deze nieuwe politieke initiatieven en de brede straatbewegingen, vakbonden, studenten- en andere massaorganisaties. Die bewegingen beschikken over mobilisatiekracht, terwijl wij alternatieven en vertegenwoordiging proberen uit te bouwen. De uitdaging is om dat alles met elkaar te verbinden.’

‘We hopen dat bij een volgende grote mobilisatie een gemeenschappelijk momentum ontstaat, waarbij sociale bewegingen en deze nieuwe politieke initiatieven elkaar versterken. Dat vereist vertrouwen, gedeelde waarden en geloofwaardige figuren die niet alleen expertise bezitten, maar ook kunnen tonen dat een ander politiek project mogelijk is. Het schaduwkabinet bestaat daarom uit jonge mensen die geselecteerd zijn op basis van hun expertise, integriteit en engagement voor het publieke belang.’

Wat was de meest ingrijpende gebeurtenis bij het maken van de film?

Dandhy Laksono: ‘Het overlijden van mijn vrouw. Het klinkt misschien vreemd, maar op de een of andere manier voelde ik me vrijer om me volledig in te zetten voor dit gevaarlijke project. Ik maakte me minder zorgen over de risico’s, waardoor ik me zonder aarzelen in een zeer barre omgeving in West-Papoea kon begeven. Ik had niets te verliezen.’

‘Bij elke nieuwe film of elk nieuw verhaal dat ik produceer, heb ik het gevoel dat er iets ingrijpends verandert. Ik heb het dan niet over een magische of fundamentele verandering, want uiteindelijk is het maar een film. We kunnen het systeem niet bestrijden met deze film op zich, maar hij kan de confrontatie activeren, een netwerk doen ontstaan en gezamenlijke veerkracht creëren.’