‘We willen als queer Sámi onszelf kunnen zijn. Zonder te moeten nadenken hoeveel van onze identiteit we prijsgeven’

Onbekend en koloniaal verleden

Even terug naar uw rol als onderzoekster. Wat voor onderzoek is er al gedaan naar de geschiedenis van queer personen binnen de Sámi-gemeenschap?

Elisabeth Stubberud: ‘Dat is teleurstellend. We weten eigenlijk zo goed als niks. Ik ben net begonnen aan een project waarin ik exact die geschiedenis ga onderzoeken, in opdracht van de Noorse overheid. We moeten echt helemaal van nul beginnen, merken we.’

‘Natuurlijk weten we wel dat er queer personen aanwezig waren in Sámi-gemeenschappen, maar zij zijn nooit niet echt als dusdanig beschreven, eerder als ‘‘afwijkend’’ of ‘‘anders’’. Denk in Finland bijvoorbeeld aan de Sámi artiest Áillohaš (die zijn hele leven verborg dat hij bi was, red.). Een opdracht voor de komende jaren is om een nieuw licht te schijnen op mensen zoals hij, want zij kunnen belangrijke rolmodellen zijn.’

Vaak wordt inheemse gemeenschappen verweten dat ze op het vlak van genderdiversiteit oerconservatief zijn. Kan u zich vinden in die kritiek?

Elisabeth Stubberud: ‘Het is belangrijk om mee te nemen hoe bepaalde denkbeelden bij onze gemeenschap gekomen zijn. Je kan niet nadenken over de Sámicultuur zonder stil te staan bij de opgelegde christianisatie (vanaf de 17de en 18de eeuw door missionarissen, die druk zetten op Sámi-gemeenschappen om hun eigen geloof en gebruiken op te geven, ld). De traditionele, christelijke man-vrouwdenkbeelden zijn eigenlijk in die periode in onze samenleving geïnfiltreerd.’

‘Voor veel mensen is identiteit nu eenmaal complexer dan één woord of één categorie. Binnen de Sámi-gemeenschap geldt die gelaagdheid misschien nog meer.’

‘Daarnaast hebben staten ook wetten opgelegd die onze inheemse rolverdeling verstoorden. In de negentiende eeuw hadden Sámivrouwen bijvoorbeeld eigendomsrechten en mochten ze hun eigen rendieren houden. Maar de Noorse staat liet privé-eigendom voor vrouwen niet toe. De overheid nam de rendieren van de vrouwen in beslag om de boetes van hun echtgenoten te betalen. De hedendaagse Sámicultuur is dus helemaal niet in een vacuüm ontstaan.’

Gelaagde identiteit

U gebruikt de term intersectionaliteit in uw werk. Kunt u die uitleggen? En hoe gebruikt u die?

Elisabeth Stubberud: ‘Intersectionaliteit is het idee dat verschillende sociale kenmerken, zoals gender, afkomst, klasse of religie, elkaar overlappen en samen bepalen hoe iemand privileges of discriminatie ervaart.’

‘Die term is heel nuttig om te kijken wat er gebeurt als je op verschillende gronden gediscrimineerd wordt, bijvoorbeeld omdat je queer bent én Sámi. Maar we moeten er wel voor zorgen dat we die kenmerken onderscheiden van iemands identiteit.’

Waarom is dat belangrijk?

Elisabeth Stubberud: ‘Naast queer en Sámi is mijn identiteit nog veel breder: ik ben óók een veertigjarige, een academicus en een fervent loopster. Het is voor velen van ons ongemakkelijk om bepaalde labels expliciet te benoemen. Tenzij het strategisch nodig is, bijvoorbeeld wanneer we opkomen voor politieke rechten. Maar als je ‘‘queer’’ of ‘‘Sámi’’ zegt , noem je andere aspecten van mijn identiteit automatisch níét. Als ik bijvoorbeeld spreek over mijn Sámi-identiteit, dan zeg ik niks over mijn Kven-achtergrond.’

‘Voor velen is identiteit nu eenmaal complexer dan één woord of categorie. Binnen de Sámi-gemeenschap geldt die gelaagdheid misschien nog meer: ben je geassimileerd of niet-geassimileerd, spreek je Noors of Sámi, en zie je jezelf als zee-Sámi, bos-Sámi of rendier-Sámi? Het roept meteen nieuwe vragen op.’

Op welke manier proberen queer Sámi vandaag hun identiteit te claimen?

Elisabeth Stubberud: ‘Een heel goed en voor mij ook persoonlijk voorbeeld is de gákti. Gákti is traditionele Sámikledij die een boodschap over iemands achtergrond in zich draagt. Uit de kleren kan je aflezen uit welke regio je komt, uit welke familie, of je getrouwd bent… Maar die kleding is erg binair, met een verschillend kostuum voor vrouwen en mannen. Naarmate het bewustzijn over queer Sámi groeit, is er een vraag om flexibeler met die kledij om te gaan. ’

‘Anderzijds is het zo belangrijk voor onze cultuur dat we die kledij ook niet compleet overboord willen gooien. Ze moet haar functie als taal kunnen behouden.’

‘Gelukkig zijn er een aantal zeer getalenteerde duojár (mensen die deze traditionele kledij met de hand maken, ld), zoals Anna-Stina Svakko, die hebben nagedacht over hoe we de kledij genderinclusief kunnen maken. Ik heb nu bijvoorbeeld een gákti die er traditioneel vrouwelijk uitziet, uit de regio waar ik vandaan kom, maar achteraan is er een typisch mannelijke kraag toegevoegd. Dat geeft een androgyne uitstraling.’

‘Voor mij is dat echt belangrijk, want ik voel me nu veel comfortabeler in de gákti, én anderen kunnen nog steeds de geografische elementen lezen.’

Gebouwd op land

Wat is volgens u de grootste uitdaging voor queer Sámi vandaag?

Elisabeth Stubberud: (onmiddellijk) ‘De bescherming van traditioneel Sámi-grondgebied, onze landrechten dus.’

Waarom is die queerstrijd verbonden met de strijd voor landrechten?

Elisabeth Stubberud: ‘Ik denk dat elke inheemse persoon overal ter wereld op die vraag hetzelfde zou antwoorden. Zonder onze verbondenheid met het land bestaan we eigenlijk niet. Onze gemeenschap is daar volledig op gebouwd. De strijd voor onze historische gronden is een strijd die alle Sámipersonen delen, queer of niet.’