Massale terugkeer en escalerend geweld in DR Congo doen vrees voor instabiliteit toenemen

De Verenigde Naties maken zich zorgen over een snelle uitbreiding van het conflict vanuit Noord- en Zuid-Kivu naar de provincie Tshopo en richting de grens met Burundi. Vivian van de Perre, plaatsvervangend speciaal vertegenwoordiger voor bescherming en operaties bij de VN-stabilisatiemissie in de Democratische Republiek Congo (MONUSCO), omschrijft de humanitaire situatie als ‘extreem instabiel’.

Drones

Van de Perre waarschuwt ook dat gewapende militanten steeds vaker gebruikmaken van zware wapens en drone-aanvallen in dichtbevolkt stedelijk gebied. De aanvallen brengen grote schade toe aan de civiele infrastructuur en vormen een ernstig risico voor de veiligheid van burgers. Ze wijst op recente gewelddadige incidenten op de internationale luchthaven Kisagani Bangoka en in Goma, de grootste stad in Noord-Kivu.

Het Gezamenlijk Bureau van de VN voor de Mensenrechten in de DRC (UNJHRO) stelt een aanzienlijke toename vast van het aantal mensenrechtenschendingen door gewapende groepen. Sinds december vorig jaar zijn er 173 gevallen van conflictgerelateerd seksueel geweld gedocumenteerd. Onder de 111 slachtoffers maken vrouwen en meisjes de meerderheid uit.

En die cijfers zijn maar het topje van de ijsberg, zegt van de Perre. Ze wijst op de toenemende uitbuiting, met name in de kleinschalige mijnbouw waar kinderarbeid bijzonder wijdverbreid is. Gewapende groepen belemmeren er ook toezicht en justitie en zouden mensenrechtenverdedigers en journalisten intimideren en willekeurig vasthouden.

Escalatie

De vijandelijkheden tussen de gewapende groeperingen escaleerde in december vorig jaar, waardoor honderdduizenden Congolezen naar Burundi zijn gevlucht, de meesten afkomstig uit Uvira in de provincie Zuid-Kivu en de omliggende gebieden.

Na de terugtrekking van M23 uit Uvira begin dit jaar keren mensen massaal terug. Volgens cijfers van de VN-Hoge Commissaris voor de Mensenrechten (UNHCR) gaat het al om meer dan 33.000 vluchtelingen sinds de heropening van de grens op 23 februari.

‘Maar de omstandigheden in veel terugkeergebieden in de DRC blijven fragiel, met acute humanitaire noden’, zegt Ali Mahamat, hoofd van het UNHCR-kantoor in Goma. ‘Gezinnen komen vaak aan met weinig bezittingen in Uvira en Fizi en hebben dringend behoefte aan onderdak, basisbenodigdheden, gezondheidszorg en toegang tot water en sanitaire voorzieningen. Vaak treffen ze huizen verwoest aan en zijn hun bezittingen geplunderd. Ze verkeren in diepe wanhoop en kunnen hun normale leven niet hervatten zonder substantiële steun.’

Gendergeweld

Volgens de laatste updates van de Internationale Federatie van Rode Kruis en Rode Halve Maan (IFRC) woont ongeveer 60 procent van de terugkeerders in beschadigde woningen en heeft bijna een derde moeite om toegang te krijgen tot hun land. Terugkeerders lopen ook meer risico op gendergerelateerd geweld, gedwongen rekrutering door gewapende groepen, afpersing en uitbuiting. Gezinnen met een vrouw aan het hoofd worden onevenredig zwaar getroffen, verkeren vaker in armoede en zijn daardoor bijzonder kwetsbaar.

Cijfers van de UNHCR tonen aan dat ongeveer een derde van de terugkeerders afkomstig is uit het vluchtelingenkamp Busama in Burundi, dat kampte met overbevolking en beperkte toegang tot schoon water, sanitaire voorzieningen, gezondheidszorg en onderdak. Naar schatting 4500 Congolese vluchtelingen zitten nog vast op doorreislocaties in afwachting van hun overplaatsing naar Busama. Daarnaast biedt Burundi nog steeds onderdak aan meer dan 109.000 Congolese vluchtelingen, van wie 67.000 in Busama.

Daarnaast blijft interne ontheemding wijdverbreid in de DRC, met momenteel meer dan 6,4 miljoen ontheemden. Het Rode Kruis schat dat ruim 5,2 miljoen intern ontheemde Congolezen geconcentreerd zijn in Noord- en Zuid-Kivu en in Ituri. Volgens Van de Perre zullen naar verwachting meer dan 26,6 miljoen mensen, ongeveer een kwart van de Congolese bevolking, dit jaar te maken krijgen met voedselonzekerheid.

De UNHCR heeft een plan om aan de hoogste noden tegemoet te komen, maar van de 145 miljoen dollar die daarvoor nodig zijn, is voor amper 34 procent gefinancierd. Van de Perre benadrukte dat een sterker bestuur en een betere handhaving van de veiligheid cruciaal zijn voor de bescherming van kwetsbare burgers. Om de bredere regionale spanningen op te lossen, zijn ontwapening en repatriëring cruciaal.