“‘‘Het wordt tijd om de mythe over “Sport als apolitieke ruimte” te doorprikken’’

Vier jaar geleden was de reactie van de sportwereld kordaat en eenduidig: kort nadat Rusland Oekraïne was binnengevallen, werden zowel Rusland als Wit-Rusland door tientallen internationale sportfederaties per direct uit hun competities verbannen. Dat gebeurde op advies van het IOC dat op haar beurt, omwille van de inbreuk op de Olympische Wapenstilstand, de Olympische comités van beide landen schorste. Het signaal was duidelijk: sport is niet neutraal als de vrede fundamenteel geschonden wordt. Die logica staat sindsdien onder druk.

Tijdens de aanloop naar de Zomerspelen van Parijs in 2024 klonk uit diverse hoeken de oproep om Israël te weren. Meer dan 300 Palestijnse sportclubs en maatschappelijke organisaties vroegen het IOC om Israël niet toe te laten, nadat Israëlische luchtaanvallen de coach van het Palestijns olympisch voetbalelftal hadden gedood en het hoofdkwartier van het Palestijns Olympisch Comité in Gaza hadden vernietigd. Toenmalig IOC-voorzitter Thomas Bach bevestigde dat een schorsing voor hem nooit een optie was. Zijn argument: politieke neutraliteit. Het IOC brengt atleten samen, ongeacht de daden van hun regeringen.

Maar dan stelt zich de vraag waarom diezelfde neutraliteit niet voor (Wit-)Rusland gold? Het IOC gaf zelf het antwoord: met de Russische invasie was de Olympische Wapenstilstand, die tijdens de Winterspelen van Peking in 2022 van kracht was, geschonden. Bovendien had Rusland in het kader van haar russificatie Oekraïense sportorganisaties onder het Russisch Olympisch Comité geplaatst, wat als een directe aanval op de olympische structuur wordt beschouwd.

Kortom: sport werd een instrument van de bezetting. Dát was de rode lijn, niet de oorlog als zodanig. Die nuance is belangrijk, maar ze verklaart niet alles. De socioloog Pierre Bourdieu wees er al op dat sport een veld is dat zoals elk ander maatschappelijk veld doordrongen is van geopolitiek kapitaal, economische belangen en symbolische strijd. Wie de spelregels bepaalt, bepaalt ook wie gestraft wordt.

Sport als markt

Sinds eind februari voeren de VS en Israël gezamenlijk een grootschalige militaire operatie uit tegen Iran. Bij aanvang van deze aanval was naar aanleiding van de Winterspelen in Milaan-Cortina de Olympische Wapenstilstand van kracht.

Het IOC erkende dat het de Wapenstilstand niet kon afdwingen, wat een opvallend contrast is met zijn doortastende reactie in 2022. Geen schorsing, geen sancties, geen enkele vorm van communicatie die de VS of Israël bij naam noemde. Het IOC hield het bij algemene bewoordingen over een wereld "geschokt door conflict" en herbevestigde bij monde van de nieuwe voorzitster Kirsty Coventry zijn neutraliteitsprincipe.

Analisten wijzen op een verklaring die wellicht meer zegt dan alle IOC-persberichten samen: de Amerikaanse televisierechten voor de Spelen in Parijs vertegenwoordigden 47 procent van alle mediabestedingen aan het evenement. De Zomerspelen van 2028 staan gepland in Los Angeles en worden ongetwijfeld een Trumpiaanse hoogmis.

Intussen werden de Winterspelen van 2034 toegekend aan het Amerikaanse Salt Lake City en werd bekend dat NBC/Universal met een deal van ongeveer drie miljard dollar haar uitzendrechten voor de Olympische Spelen in de VS heeft verlengd tot en met 2036. Sport en geopolitiek zijn altijd met elkaar verweven geweest — dat is geen nieuws.

Wat wél nieuw is, of op zijn minst scherper zichtbaar wordt, is de openlijke selectiviteit waarmee sportinstellingen opereren. Zoals de Amerikaanse sportpoliticoloog Jules Boykoff het formuleert: "Countries ignore [the Olympic Truce] all the time, the United States included. The most recent bombing of Iran is yet another example."

Het hanteren van twee maten en twee gewichten manifesteert zich ook concreet in de aanloop naar het WK voetbal later dit jaar, dat de VS samen met Canada en Mexico organiseert. Het is ongezien dat een land dat als gastheer van een belangrijk internationaal sportevenement fungeert ook een oorlog initieert, bovendien met een van de deelnemende landen. Iran ziet zijn deelname ernstig bemoeilijkt, onder meer door reisbeperkingen, visaweigering voor Iraanse fans en de politieke chaos als gevolg van de Amerikaanse en Israëlische aanvallen.

Het Iraanse voetbalteam heeft ook geëist dat de VS worden uitgesloten van het toernooi – een eis die bij FIFA in dovemansoren valt. De band tussen FIFA en de VS is immers te sterk en te innig, getuige ‘Trumpantino’, oftewel de bromance tussen de presessen van beide grootmachten.

Het is dus een illusie te denken dat aan de positie van de VS als organisator of deelnemer getornd zal worden. Eerder valt te vrezen dat de terugtrekking van Iran tot sancties zal leiden, zoals ook Noord-Korea mocht ervaren nadat het zichzelf uitsloot van de Zomerspelen van Tokio in 2021 waarna het IOC Noord-Korea de deelname aan de Winterspelen in 2022 ontzegde.

Universele regels, selectieve toepassing

We kunnen hier tegenwerpen dat vergelijkingen altijd mank lopen. Rusland annexeerde grondgebied van een buurland na een reeks eerdere militaire provocaties. De context van de VS-aanvallen op Iran verschilt juridisch en politiek – ook al hebben prominente internationale rechtsspecialisten, waaronder de VN-Speciaal Rapporteur voor mensenrechten en terrorismebestrijding, de aanvallen bestempeld als een schending van het VN-Handvest en als een daad van agressie waarvoor geen geldig rechtelijk argument bestaat. Maar precies dat is het punt. Of men de vergelijking nu juridisch, moreel of sportief beoordeelt: de lat ligt niet gelijk voor iedereen.

Sport heeft altijd gepretendeerd een bijzonder domein te zijn: een arena waar naties elkaar ontmoeten op basis van universele regels, los van politieke verhoudingen. Dat apartheid-Zuid-Afrika in de tweede helft van de vorige eeuw verbannen werd uit de internationale sport, toont aan dat sport wél degelijk effectief kan zijn als moreel drukmiddel. Ook de sancties aan het adres van (Wit-)Rusland bewijzen dat de sportwereld de daad bij het woord kan voegen.

Maar als dezelfde instituten zwijgen wanneer een wereldmacht met het grootste sportreclamebudget het volkenrecht aan zijn laars lapt – terwijl datzelfde machtsblok het belangrijkste WK en drie jaar later de Olympische Spelen op zijn grondgebied organiseert — dan is de boodschap even duidelijk: de spelregels gelden niet voor iedereen.

Sport als apolitieke ruimte is altijd een mythe geweest. Het wordt tijd die mythe te doorprikken en hardop te benoemen.