“‘‘Wie blijft achter in Burundi wanneer klimaat en conflict elkaar versterken?’’

Op de plek waar de Rusizi-rivier uitmondt in het Tanganyika-meer, op de grens tussen Burundi en de Democratische Republiek Congo, hebben overstromingen de afgelopen tien jaar herhaaldelijk huizen en landbouwgrond verwoest. Hier één verhaal dat het verhaal van velen is: toen het huis van een vrouw werd weggevaagd, vertrok haar man.

Omdat de grond die ze bewerkte officieel op zijn naam stond, verloor ze door zijn vertrek haar wettelijke recht op de grond, de mogelijkheid om het land te bewerken en zo dus ook haar inkomen. Ook elk vooruitzicht op hervestiging viel weg, want officieel was zij geen grond verloren. Ze wast nu de kleren van anderen om haar negen kinderen te voeden, op een stuk grond dat elk jaar opnieuw onder water komt te staan.

De situatie van deze vrouw wordt niet opgenomen in statistieken over ontheemding, noch op de kaarten van hervestiging. Ze is namelijk niet verhuisd. Dat kan ze niet. Wanneer we het hebben over klimaatverandering, ontheemding of klimaatvluchtelingen wordt bijna altijd vertrokken vanuit het perspectief van de verplaatsing: hoeveel mensen raken ontheemd, waar gaan ze heen en hoe kunnen we ze helpen bij hervestiging.

Deze reflex is begrijpelijk, maar ons werk in Gatumba in Burundi leert ons een groep kennen die in de statistieken ontbreekt. Degenen die gedwongen worden te blijven.

Blijven is ook politiek

Het is geen pech of toeval dat je een plek waar elk jaar overstromingen plaatsvinden, niet kunt verlaten. Deze situatie wordt bepaald door wie de eigenaar van het land is, wiens naam op de eigendomsakte staat, wie krediet kan krijgen, wie in aanmerking komt voor hulp en van wie verwacht wordt de huishoudelijke taken op zich te nemen.

In Gatumba lopen die scheidslijnen dwars door gender en leeftijd heen. Minder dan één op de vijf grondbezitters in Burundi is een vrouw. Grond en bezittingen binnen het gezin staan op naam van de man en voor toegang tot een krediet of steun bij een verhuis heb je zo’n eigendomsbewijs nodig. Papieren die zelden in het bezit van vrouwen zijn.

Wanneer een overstroming een perceel verwoest en een huwelijk strandt, blijven vooral vrouwen achter. Zonder eigen grond kunnen ze geen economische of landbouwactiviteiten ontplooien en komen ze evenmin in aanmerking voor steun voor een nieuwe plek, omdat hun grond officieel niet overstroomd is. Hun gebrek aan mobiliteit is het voorspelbare gevolg van regels die al lang voordat het water steeg, zijn vastgelegd.

De jongeren die we ontmoetten beschreven een soortgelijke impasse. In Burundi wordt volwassenheid minder gekenmerkt door het bereiken van de leeftijd van achttien jaar. Wel door het verwerven van land, trouwen en het stichten van een gezin. Maar overstromingen vernietigen precies de middelen die daarvoor nodig zijn.

Veel respondenten gaven aan vast te zitten, niet in staat om verder te gaan met hun leven. Een 18-jarige verwoordde het als volgt: ‘Toen de overstromingen de akkers van mijn familie wegvaagden, samen met het schoolgeld dat daarvan afhing, verruilde ik het klaslokaal voor de markt. Het grootste deel van de dag verkoop ik nu tomaten. Niet exact de toekomst die ik voor ogen had.’

Solidariteit is reëel, maar beperkt

Degenen die blijven, overleven grotendeels dankzij informele solidariteit structuren. Vrouwen leggen hun geld samen in roterende spaargroepen, of tontines, waardoor leden kleine bedragen kunnen lenen om na een overstroming hun activiteit weer op te starten.

Jongeren hebben hun eigen parallelle netwerken opgebouwd: gemengde tontines, gezamenlijke vissersgroepen en kleine handelskringen. Ze bundelen het weinige dat overblijft om zo de tijd tot de volgende overstroming te overbruggen.

Het zou echter een vergissing zijn om dit te omschrijven als ‘veerkracht van de gemeenschap’ en het daarbij te laten. Deze groepen bestaan juist omdat formele steun ontbreekt. Ze kunnen enkel diegenen helpen die reeds iets hebben om in te brengen.

De vrouwen die de steun het hardst nodig hebben – de pas ontheemden en degenen zonder stabiel inkomen – zijn net degenen die het zich niet kunnen veroorloven om lid te worden. Zoals een vrouw uitlegde: ‘Het is al moeilijk genoeg om voldoende voedsel voor mijn gezin te vinden, dus sparen of bijdragen is nog moeilijker.’

Juist het mechanisme dat als veerkracht zou kunnen worden geprezen, verdeelt mensen stilletjes: zij die een uitweg hebben via een eigen minimale inbreng versus zij die genoodzaakt zijn achter te blijven.

Het onrecht dat buiten beschouwing blijft

Daarom moet de internationale gemeenschap haar aanpak van rampenbestrijding herzien. In door conflicten getroffen gebieden die te maken hebben met klimaatverandering, is er niet simpelweg sprake van twee groepen: zij die besluiten te vertrekken en zie die besluiten te blijven. Blijven is zelden een keuze: het is het gevolg van wie een eigendomsakte heeft, wiens naam op een registratieformulier staat en wie er overblijft om het huishouden bijeen te houden wanneer alle andere opties zijn uitgeput.

Het internationale beleid inzake klimaat en ontheemding blijft gericht op verplaatsing en heeft de neiging om gender te behandelen als een vakje dat moet worden aangevinkt, in plaats van als een kracht die het totale beeld bepaalt. Zolang dat zo blijft, zullen de maatregelen blijven worden ontworpen voor de mensen die onderweg zijn, terwijl de vrouw in de tent – degene die niet mee kon – over het hoofd wordt gezien.

Haar duidelijk zien is de eerste stap. Het betekent dat niet alleen ontheemding, maar ook immobiliteit moet worden meegeteld. Het betekent dat in elk plan en elke begrotingspost moet worden gevraagd wie achterblijft en waarom. De echte maatstaf voor genderrechtvaardig klimaatbeleid is niet hoeveel mensen het mobiliseert, maar in hoeverre het vrouwen toegang tot land en middelen garandeert. Zodat wanneer het water stijgt, ze daadwerkelijk de middelen hebben om keuzes te kunnen maken.