“‘Hoe bouwen de Servische studenten een nieuw land na de overwinning?’

De studenten ontwikkelden een indrukwekkend en gedetailleerd programma: Students Win! Ze gaven een groep experts de opdracht om de problemen van het land te analyseren en hervormingen voor te stellen. Voor academici en andere deskundigen biedt dat de historische kans om hun expertise rechtstreeks in regeringsbeleid om te zetten. Servië wordt daarmee een interessant experiment voor de rest van de wereld.

De rode draad die door het programma loopt, is dat de voorwaarden voor een nieuwe autocratie moeten verdwijnen. Onafhankelijke instellingen, een transparante rechtsstaat en sociale rechtvaardigheid vormen de fundamenten.

Het wil justitie en politie losmaken van partijcontrole, een gespecialiseerde recherche-eenheid oprichten om corruptie op hoog niveau te onderzoeken en ambtenaren ter verantwoording roepen voor machtsmisbruik en mensenrechtenschendingen. Ook de publieke omroep moet worden hervormd: de algemeen directeur en de raad van bestuur van RTS moeten plaatsmaken voor een onafhankelijk bestuur. Journalisten worden beter beschermd tegen strategische rechtszaken die bedoeld zijn om hen het zwijgen op te leggen, de zogenaamde SLAPP-zaken.

Het programma is op sociaal-economisch vlak uitgesproken links. Infrastructuur en ruimtelijke ordening mogen niet langer in de eerste plaats de winst van projectontwikkelaars en private investeerders dienen. Strategische bedrijven moeten in staatshanden blijven. Het programma voorziet in hogere belastingen op grote vermogens, minder belastingdruk op lage inkomens, sterkere vakbonden, meer vaste arbeidscontracten, een hoger minimumloon en betere bescherming van het stakingsrecht. Ook de kinderbijslag en pensioenen moeten omhoog. Er komen meer sociale huurwoningen in publiek bezit en huurders moeten beter beschermd worden. Investeringen in onderwijs en gezondheidszorg krijgen meer aandacht.

Opvallend is ook de ecologische ambitie. Burgers moeten gemakkelijker zelf elektriciteit kunnen produceren, onder meer dankzij subsidies. Rivieren worden beschermd tegen private investeringen in waterkrachtcentrales. Projecten met onaanvaardbare risico’s voor natuur en lokale gemeenschappen worden tegengehouden. Strikte bescherming van waardevolle natuur en zoetwatergebieden wordt versneld. Zonne- en windparken horen niet thuis in bossen of beschermde natuurgebieden. Lokale gemeenschappen krijgen meer inspraak en burgers moeten via een digitaal meldpunt vervuiling en natuurvernietiging kunnen signaleren.

Op het vlak van buitenlands beleid klinkt dan weer een behoudsgezind geluid. Over Kosovo is het programma duidelijk: de onafhankelijkheid van Kosovo wordt niet erkend, dat blijft deel van Servië. De Kosovaarse Albanezen, die zich nooit vertegenwoordigd hebben gevoeld in een door Serviërs bestuurde staat en een geschiedenis van onderdrukking kennen, zullen nochtans niet zomaar opnieuw onder Servisch bestuur willen leven.

Ook over Bosnië en Herzegovina neemt de Studentenlijst een Servisch-nationalistisch standpunt in. Ze wil de bevoegdheden van de Servische autonome staat in Bosnië, Republika Srpska, beschermen, inclusief haar vetorecht in de gezamenlijke Bosnische instellingen. Nochtans wordt Republika Srpska evengoed al decennialang bestuurd door corrupte autocraten. Maar het is de Studentenlijst niet te doen om de leiders van Republika Srpska, wel om Republika Srpska als instrument om de Serviërs in Bosnië te vertegenwoordigen. Ze hopen waarschijnlijk dat er op termijn ook een democratische wind kan waaien, en wie weet kan hun overwinning in Servië daar ook in Bosnië toe bijdragen.

Het lijkt wél een gemiste kans dat er met geen woord gerept wordt over Servische oorlogsmisdaden tegen de Bosnische moslims in de jaren 90. Daarom klinkt het wat vreemd dat het programma spreekt over de ‘Israëlische genocide in Gaza’. Ze nemen een duidelijk standpunt in tegen Israël. Servië mag volgens hen ‘niet medeplichtig zijn aan de vernietiging van het Palestijnse volk en moet meer humanitaire hulp naar Palestina sturen.’ Maar de studenten verbinden hun steun aan de Palestijnen met het historische slachtofferschap van de Serviërs. Ze weten wat genocide is omdat Serviërs er zelf slachtoffer van waren. Maar er had ook kunnen staan: ‘Omdat Serviërs ook zelf daders waren’.

Ik sprak over deze ogenschijnlijke tegenstelling met professoren én studenten. Rode draad door hun uitleg: ‘Je kan er honderd procent zeker van zijn dat, als de studenten deze thema’s niet op deze manier in het programma hadden opgenomen, ze nooit een meerderheid van de Serviërs achter zich hadden gekregen om Vučić te verslaan. Dan was alles wat je hier nu ziet, deze mensenmassa bij elkaar, de hele mobilisatie, de directe democratie via volksvergaderingen die nu de bewondering van de hele wereld opwekt, nooit gebeurd.’

Het zou kunnen dat deze gevoelige kwesties, die te maken hebben met de oorlogen van de jaren 90, nog meer tijd nodig hebben. En dat ze langzaam bespreekbaar worden, in een meer democratisch Servië waarin etnische tegenstellingen niet politiek uitgebuit worden.

Met Rusland wil de Studentenlijst het traditionele partnerschap behouden. Servië zal geen sancties tegen Moskou invoeren, al zegt het programma tegelijk de territoriale integriteit van alle soevereine staten, inclusief Oekraïne, te willen verdedigen.

De tegenstelling blijft opmerkelijk: in het binnenland wil de Studentenlijst de politieke orde grondig democratiseren, macht decentraliseren en instellingen onafhankelijk maken. Maar naar buiten toe houdt ze grotendeels vast aan de traditionele Servische nationale standpunten. Het is dus geen uitgesproken pro-Europese hervormingsagenda, ook al sluiten veel binnenlandse voorstellen aan bij Europese democratische normen.

De Studentenlijst is een brede coalitie. De experts die de studenten naar voren schoven, verschillen onderling van mening over Kosovo, Rusland en de Europese Unie. Dat geldt ook voor de studenten zelf. In hoeverre zullen de experts de beweging blijven vertegenwoordigen? En zullen de studenten zich tijdens de regeerperiode nog in hun vertegenwoordigers herkennen?

De studenten debatteren alvast over manieren om hun stem ook na de verkiezingen te laten horen. Er liggen plannen op tafel om het vernieuwende model van directe democratie, met volksvergaderingen op de universiteitscampussen, voort te zetten. Dat zou betekenen dat studenten niet alleen de nieuwe regering aan de macht helpen, maar haar ook tijdens de legislatuur blijven controleren en het Studentenprogramma bewaken.

Dat wordt geen eenvoudige opdracht. Tijdens de protesten en de verkiezingscampagne werden beslissingen collectief genomen. Maar zodra een regering en parlement een democratisch mandaat krijgen, verandert de verhouding. Volksvergaderingen kunnen niet langer zelf het land besturen. Bovendien dreigt de mobilisatiekracht af te nemen nu de gemeenschappelijke vijand, Aleksandar Vučić, verslagen is. Een bezette campus verenigt, een gedeelde strijd mobiliseert. Maar hoeveel studenten zullen ook zonder die gemeenschappelijke vijand bereid blijven om te vergaderen, te discussiëren en over politieke standpunten te stemmen?

De verkiezingen winnen was een historische prestatie. De Servische democratie duurzaam hervormen, de beloofde sociale en ecologische veranderingen realiseren en de relaties met de buurlanden herstellen: dat wordt wellicht een nog grotere uitdaging. Maar dat Servië de komende vier jaar een politiek laboratorium voor democratische vernieuwing wordt, zoveel is zeker.