“‘‘Hoe vermijden we dat chocolade een luxeproduct wordt?’’

Wie regelmatig chocolade eet, heeft het ongetwijfeld gemerkt: een reep chocolade is de voorbije jaren flink duurder geworden. De reden? De cacaoprijs is tussen 2022 en 2025 zo goed als verviervoudigd.

Je zou denken dat cacaoboeren tijdens die periode van uitzonderlijk hoge marktprijzen eindelijk eens degelijk betaald werden. Maar zo werkt het helaas niet. Armand Kouassi, directeur van de Ivoriaanse coöperatie CPR Canaan, legde ons onlangs uit waarom: wanneer de cacaoprijs plots sterk stijgt, kunnen coöperaties de oogst van hun boeren simpelweg niet meer opkopen.

Bovendien weet hij dat de rest van de keten die prijsschokken vaak evenmin kan opvangen. Veel grote internationale aankopers zijn slechts beperkt bereid die hoge prijzen te betalen. Ze verkopen daarom geleidelijk de cacao uit hun voorraden en wachten met nieuwe aankopen tot de markt opnieuw afkoelt. Die strategie heeft ook effect: doordat de vraag afneemt, daalt de marktprijs opnieuw.

Dus of de marktprijs hoog of laag ligt, maakt voor veel cacaoboeren uiteindelijk weinig verschil: van hoge marktprijzen kunnen ze zelden meeprofiteren, omdat ze hun cacao tegen die prijzen niet verkocht krijgen. En zodra de marktprijs weer daalt, blijft er opnieuw te weinig over.

De reden achter de prijsschommelingen

Intussen zijn de prijzen alweer fors gedaald op enkele maanden tijd. Hoe komt het dat ze zo sterk schommelen? Omdat cacao – zoals helaas veel landbouwproducten – een speculatieproduct is geworden. Handelaren en beleggers volgen de oogstverwachtingen aandachtig, vooral in twee landen: Ivoorkust en Ghana, samen goed voor ongeveer de helft van de wereldproductie. Waren de weersomstandigheden gunstig of niet? Dan weten ze meteen dat de cacaoprijzen gaan dalen of stijgen, omdat deze landen zo’n grote rol spelen in de toelevering van cacao.

Dat is precies wat er ook gebeurde in 2023 en 2024: droogte, hevige regen en de ziektes die daarmee gepaard gingen, tastten de oogsten in West-Afrika zwaar aan. Daardoor anticipeerde de markt op hogere prijzen. Hoewel de Ivoriaanse overheid de verkoopprijs van cacao bepaalt, moet ook zij rekening houden met de internationale marktprijs. Voor boeren en coöperaties blijft er daardoor nauwelijks invloed over op de prijs die ze uiteindelijk ontvangen.

Stervende plantages door gebrek aan investeringen

Waarom is dat ook het probleem van de Europese consument, of die nu geïnteresseerd is in ethische handel of niet? Omdat we vandaag de gevolgen ondervinden van decennialange onderinvesteringen in de cacaosector.

Door de schommelende prijzen kunnen cacaoboeren nooit vooruitkijken. Ze zitten de hele tijd in overlevingsmodus en kunnen niet investeren in hun cacaoplantage. Dat heeft bijvoorbeeld in Ivoorkust ernstige gevolgen, die de komende jaren alleen maar groter zullen worden. De levensduur van een cacaoboom in teelt ligt namelijk tussen 25 en 40 jaar, met een optimale productieperiode die eigenlijk slechts 25 jaar duurt. Op veel Ivoriaanse plantages is die leeftijd intussen bereikt – sommige bomen zijn zelfs 50 jaar oud.

Cacaoboeren werken dus met oude, kwetsbare bomen, die minder goed tegen extreem weer kunnen en makkelijker aangetast worden door ziektes die door klimaatverandering steeds meer speelruimte krijgen. Om hun opbrengsten op peil te houden, moeten boeren steeds meer bemesting gebruiken. Alleen worden die ook steeds duurder, door crises die elders woeden (onder andere de oorlog in Oekraïne).

Boeren die wél nog degelijke oogsten halen kampen bovendien met een tekort aan arbeidskrachten. Andere sectoren trekken die namelijk weg. Vooral de groeiende goudindustrie in West-Afrika – Ghana is inmiddels de grootste goudproducent van Afrika – is een aantrekkelijkere sector geworden. Ook zwaar werk, maar beter betaald. Geen wonder dat boeren vaak geen andere oplossing zien dan hun kinderen van school te halen om mee te werken op de plantage.

Hoe investeer je als je niet kunt lenen?

Laten we realistisch zijn: er zullen altijd prijsschommelingen zijn. Cacao is en zal aan speculatie onderworpen blijven. Maar de duurzame cacaolandbouw- en handel toont al lang aan dat er manieren zijn om er beter mee om te gaan.

Om te beginnen moeten boeren kunnen investeren om hun plantages klimaatbestendiger te maken. Veel plantages moeten dringend vernieuwd worden. Daarnaast kunnen boeren hun opbrengst verhogen met agro-ecologische technieken, zoals boslandbouw, meer diversiteit op het veld, bodembescherming en regenwateropvang.

Maar daarvoor moeten ze in eerste instantie geld kunnen lenen. Zoals elke ondernemer dat in België zou doen, om zijn of haar zaak te laten groeien. Maar voor een cacaoboer in Afrika is dat bijna onmogelijk. Zelfs voor coöperaties zoals CPR Canaan – die toch zo’n 2.000 cacaoboeren telt – lukt dat meestal niet. Hun noden zijn te groot voor lokale microfinancieringsinstellingen, en te klein of te riskant voor traditionele banken. Bijna al onze partners hebben dit meegemaakt. Hun toekomst loopt vast en ze weten niet meer waar aan te kloppen.

Rechtstreeks in jouw chocoladereep investeren

Dat is waar duurzame investeringen van cruciaal belang zijn. Met het patient capital van hun klanten of coöperanten gaan impactinvesteerders zoals Alterfin broodnodige leningen toekennen aan coöperaties met potentieel, die dan eindelijk ruimte krijgen om te groeien.

Wat doen cacaocoöperaties concreet met dat geld? Ten eerste voorzien ze voorfinancieringen: een soort voorafbetaling aan boeren op basis van hun verwachte oogst en inkomsten. Met dat geld kunnen die boeren bijvoorbeeld de noodzakelijke bemesting aankopen. Coöperaties staan de boeren ook bij met technische ondersteuning - om betere oogsten te halen, de kwaliteit van de cacao te verbeteren, te diversifiëren... Ze investeren daarnaast in voorzieningen die hun hele gemeenschap ten goede komen: wegen, scholen, waterputten, gezondheidscentra…

En last but not least: ze kunnen boeren klaarstomen om certificeringen binnen te halen, zoals Rainforest Alliance, Fairtrade, enzovoort. De extra inkomsten die binnenkomen via die certificeringen, stellen hen in staat te investeren in hun plantage, hun woning, de opleiding van hun kinderen en noodzakelijke medische zorgen. Minstens even belangrijk is dat ze na verloop van tijd kunnen sparen. Zo bouwen ze ook een financiële buffer op, waardoor ze beter bestand zijn tegen tegenslagen.

Toch blijft patient capital een niche, net zoals eerlijke handel. Mensen moeten bereid zijn om hun spaarcenten in te zetten voor investeringen die minder opbrengen dan de beurs of ETF’s. Wat ze er wel voor terugkrijgen: precies weten waar hun geld naartoe gaat. En eigenlijk investeren ze zo mee in dat heerlijke stukje chocolade waaraan de Belgische consument zo verknocht is.

Duurzame investeringen vormen maar een deel van de oplossing. Maar het is wel een manier waarop we als individu rechtstreeks impact kunnen maken, in een sector waar de handelsrelaties nog steeds scheef zitten. En die, ondanks – of zelfs door – steeds complexere regelgeving, alleen maar uitdagender wordt.

Armand Kouassi van CPR Canaan ziet het dagelijks op het terrein: cacaoboeren zijn moe en raken ontmoedigd. Velen zoeken een ander beroep en steeds minder jongeren kiezen nog voor de cacaoteelt. Maar als zij er de brui aan geven, wie zal er dan morgen nog cacao telen?