“‘‘Kernwapens verdwijnen niet vanzelf, ook België moet kiezen’’

Op het moment dat diplomaten in New York samenkomen voor de herzieningsconferentie van het Non-Proliferatieverdrag (NPV), verschijnt een nieuw rapport van het International Civil Society Action Network (ICAN) waaraan ik mocht meewerken. De timing is geen toeval. Het rapport legt een ongemakkelijke waarheid bloot: na meer dan vijftig jaar beloftes is nucleaire ontwapening niet dichterbij gekomen, integendeel.

Een belofte die niet wordt nagekomen

Het NPV, ondertekend in 1968, rust op een eenvoudig maar ambitieus principe. Landen zonder kernwapens zien af van het verwerven ervan. In ruil engageren kernwapenstaten zich om hun arsenalen volledig af te bouwen. Geen symbolische ambitie, maar een juridisch bindende verplichting. Toch moeten we vandaag vaststellen dat dit “grote compromis” scheefgetrokken is.

Wereldwijd beschikken negen landen nog steeds over zo’n 12.000 kernkoppen. Ze investeren honderden miljarden in modernisering en uitbreiding. En terwijl regeringen in internationale fora blijven spreken over hun “onwrikbare engagement” voor ontwapening, gebeurt in de praktijk het tegenovergestelde. Ons rapport noemt dit scherp wat het is: “performing compliance”, doen alsof men vooruitgang boekt, zonder de kern van de verplichting uit te voeren.

Wie de verklaringen op diplomatieke conferenties beluistert, hoort steeds dezelfde woorden: “stap voor stap”, “realistisch”, “veiligheidscontext”. Het klinkt redelijk, maar het resultaat is nul. Al decennia wordt de “internationale veiligheidssituatie” ingeroepen als reden om niet te ontwapenen. Nochtans was die situatie in 1968 allesbehalve stabiel. De Cubacrisis lag vers in het geheugen, de Koude Oorlog woedde volop. Toen was het net die dreiging die landen aanzette tot actie. Maar vandaag wordt dezelfde dreiging gebruikt om actie uit te stellen.

Tijd voor een politieke keuze

Ook dichter bij huis schuift het debat op. Europese leiders spreken steeds vaker openlijk over nucleaire afschrikking als noodzakelijk kwaad, of zelfs als wenselijk instrument. België, dat zelf geen kernwapenstaat is (maar wel Amerikaanse kernwapens op zijn grondgebied herbergt), bevindt zich daarbij in een ongemakkelijke positie. Het is moeilijk vol te houden dat we enerzijds pleiten voor non-proliferatie en anderzijds blijven investeren in een strategie die kernwapens legitimeert.

Wat het rapport duidelijk maakt, is dat dit geen technisch probleem is, maar een politieke keuze. Staten hebben de voorbije decennia een uitgebreid netwerk van initiatieven, dialogen en rapporteringsmechanismen uitgebouwd. Op zich waardevol, maar ze vervangen steeds vaker het enige wat echt telt: effectieve, controleerbare en onomkeerbare ontwapening.

België heeft het Verdrag inzake het Verbod op Kernwapens tot vandaag niet ondertekend.

Er is nochtans een alternatief dat niet langer hypothetisch is. In 2017 keurden 122 landen het Verdrag inzake het Verbod op Kernwapens (TPNW) goed. Dat verdrag verbiedt kernwapens expliciet en biedt een concreet kader voor hun afschaffing. Voor het eerst worden staten verplicht om kleur te bekennen: steun je de afschaffing van kernwapens, of niet?

België heeft dat verdrag tot vandaag niet ondertekend. De argumenten zijn bekend: veiligheid, bondgenootschappen, realisme. Maar diezelfde argumenten worden al meer dan een halve eeuw gebruikt, zonder dat ze ook maar één kernwapen minder hebben opgeleverd.

De vraag is dus niet of de omstandigheden ideaal zijn. De vraag is wanneer ze dat ooit zouden worden. Zoals de onderhandelaars van het NPV al begrepen: wachten op een perfecte veiligheidssituatie betekent wachten tot nooit.

De bijeenkomst in New York biedt een kans om dat debat opnieuw scherp te stellen. Het rapport dat we daar voorstellen, houdt ons een spiegel voor. Niet om cynisch te worden, maar om eerlijk te zijn over waar we staan.

België hoeft dit niet alleen te doen. Een meerderheid van de wereld heeft al gekozen voor een pad richting eliminatie. De vraag is of wij blijven vasthouden aan een status quo die niet werkt, of eindelijk de stap zetten naar een beleid dat de oorspronkelijke belofte van het NPV ernstig neemt.

Kernwapens verdwijnen niet vanzelf. Ze verdwijnen alleen als staten beslissen dat ze moeten verdwijnen.

En dat is, ook voor België, een keuze.