Hoe de Iranoorlog ook Irak binnensluipt

In de Iraakse hoofdstad Bagdad gingen meteen alle alarmbellen af op 28 februari, de dag waarop de Verenigde Staten en Israël hun oorlog tegen Iran lanceerden. Sinds die dag krijgt Irak op zijn grondgebied te maken met aanvallen van maar liefst drie partijen.

Niet alleen Iran, ook de Popular Mobilization Forces (PMF), de Iraakse sjiitische volksmilities, vallen Amerikaanse maar ook Iraakse en Koerdische doelwitten aan. De Amerikanen op hun beurt reageren met aanvallen op militaire posten van de PMF. Het doet de spanning stijgen in het ontvlambare Irak. Ook de Iraakse economie, die bijna volledig geënt is op de export van ruwe olie, krijgt enorme klappen.

Irak raakt almaar meer betrokken bij deze oorlog, zegt ook Wladimir van Wilgenburg vanuit Erbil. Dat is de hoofdstad van de Koerdische Autonome Regio – of Iraaks-Koerdistan – dat een grote mate van zelfbestuur heeft in de federale staat.

De Nederlandse journalist woont in die hoofdstad en legt uit hoe het hele land te maken krijgt met oorlogsgeweld, en hoe de volatiele en complexe veiligheidssituatie barsten vertoont.

Waarom valt Iran Irak aan?

Iran – nochtans een bevriende staat van de autoriteiten in Bagdad – voerde na 28 februari aanvallen uit op Iraakse en internationale oliebedrijven en olievelden. Zo legde de Iraanse aanval op een cruciale olieterminal in de haven van Basra de Iraakse export van ruwe olie bijna twee weken volledig plat. Het grootste deel van de olie-export verloopt via deze olieterminal.

Basra, de op één na grootste stad van Irak, ligt aan de rivier Shatt al-Arab, een cruciale transportcorridor naar de Perzische Golf en de Straat van Hormuz, die door Iran gesloten werd. Iraanse drones vielen olietankers aan op de rivier, oliebedrijven en olievelden in het zuiden van Irak, en een cruciale logistieke ankerplaats voor olie in Basra.

Ook in Iraaks-Koerdistan werden oliebedrijven en olievelden aangevallen. Die aanvallen maken integraal deel uit van de Iraanse oorlogsstrategie: klappen toedienen aan de mondiale energiesector en op die manier aan de wereldeconomie.

Welke militaire troefkaart heeft Iran in Irak?

Een belangrijke pion van Teheran in Irak zijn de PMF, pro-Iraanse groeperingen, samen te brengen onder de paraplu van de volksmilities (in het Arabisch: Hashd al-Shabi).

In deze oorlog tegen Iran krijgen de PMF duidelijk instructies van Iran. ‘Dat was anders dan bij de twaalfdaagse oorlog tussen Iran en Israël in juni 2025’, zegt Van Wilgenburg. ‘Toen bleven de PMF op de vlakte.’

Met regelmaat voeren de PMF aanvallen uit op Amerikaanse doelwitten: oliebedrijven en diplomatieke en militaire posten. ‘Maar,’ zegt Van Wilgenburg, ‘de PMF vielen in Bagdad ook een hotel aan, waar de Europese missie en die van Finland en de Golfstaten gevestigd zijn.’

Met de ontvoering van een Amerikaanse journaliste gaan de PMF nog een stap verder. In de nacht van 31 maart werd de Amerikaanse journaliste Shelly Kittleson ontvoerd in Bagdad door Kataeb Hezbollah, een zeer actieve militie binnen de PMF.

Ook Iraaks-Koerdistan krijgt almaar meer te maken met PMF-aanvallen. Die zijn in de eerste plaats gericht tegen militaire doelwitten op het grondgebied, zoals de Amerikaanse militaire post op de luchthaven in Erbil.

‘Er zijn ook andere doelwitten’, zegt Van Wilgenburg. ‘Zo is een toeristische site nabij Korek, waar mensen gaan skiën, al vele malen geraakt. Ook een Italiaanse post op de luchthaven van Erbil werd doelwit, zonder menselijke schade. Maar bij een aanval op een Frans-Koerdische militaire post werd een Franse soldaat gedood, en minstens zes soldaten raakten gewond.’

Van Wilgenburg verwijst ook naar de schade door uitgeschakelde drones in de Koerdische regio van Irak. ‘Je hoort hier dagelijks hoe drones uit de lucht worden geschoten door het Amerikaanse interceptiesysteem. Het gevaar daarbij is dat die uitgeschakelde drones ergens neervallen en slachtoffers maken. Op 24 maart vielen burgergewonden bij de inslag van een dronerestant op een flatgebouw. Met andere woorden: we voelen de oorlog hier in Erbil echt wel.’

Van Wilgenburg interviewde onlangs nog de invloedrijke Koerdische generaal Sirwan Barzani voor nieuwssite Middle East Eye. In dat interview zegt Barzani dat Iraaks-Koerdistan sinds 28 februari ongeveer 430 drone- en raketaanvallen over zich heen heeft gekregen.

Waarom valt Iran ook Koerdische militaire posten aan?

Op 24 maart werden bij Iraanse raketaanvallen 6 Koerdische soldaten gedood, en 30 anderen raakten gewond. ‘Dat heeft onder meer te maken met Amerikaanse en Israëlische berichten over Koerdische Iraniërs in Irak die ingeschakeld zouden worden’, zegt Van Wilgenburg.

Koerdische milities die in Iraaks-Koerdistan in ballingschap zijn, zouden deelnemen aan de Amerikaans-Israëlische grondinvasie in Iran. ‘Dat bracht internationaal een geruchtenmolen op gang. Toen westerse media die berichten overnamen, verhoogde Iran de aanvallen op Iraaks-Koerdistan’, zegt Van Wilgenburg.

De Koerdische Regionale Autoriteit neemt nochtans uitdrukkelijk afstand, zegt de journalist. ‘In mijn interview met Sirwan Barzani volhardt hij in zijn verzet tegen berichten in de westerse media, dat Iraakse Koerden Iraanse Koerden hielpen de grens over te steken om tegen de Iraanse troepen te vechten.’

Barzani wijst in hetzelfde interview ook op het belang van het goede nabuurschap met Iran, en van hun handelsrelaties en historische banden.

Welke macht hebben de PMF in Irak?

‘In 2014 riep grootayatollah al-Sistani (de belangrijkste sjiitische geestelijke leider in Irak, red.) deze Iraakse sjiitische milities op om te vechten tegen Islamitische Staat’, zegt Van Wilgenburg. ‘Die groeperingen hebben hun deelname in de internationale strijd tegen Islamitische Staat simpelweg gebruikt om zichzelf meer macht en legitimiteit te geven.’

En die legitimiteit kregen ze. In 2016 werden de PMF erkend door de Iraakse regering en sindsdien krijgen ze hetzelfde loon als soldaten van het reguliere Iraakse leger. In sommige Iraakse gebieden zwaaien groeperingen binnen de PMF nog de plak aan checkpoints die ze bemannen. Dat toont aan dat ze bepaalde regio's nog steeds controleren. Die hand boven het hoofd danken ze aan hun ijzersterke connecties binnen de Iraakse regering die bestaat uit een meerderheidscoalitie van sjiitische partijen.

Lang niet iedereen in Irak is daarvan gediend. De discussie over het ontbinden van de PMF is dan ook al jaren aan de gang. Tijdens de burgerprotesten tussen 2019 en 2021 was het in Bagdad en andere steden over heel Irak, een van de eisen om een einde te maken aan de sektarische politiek. Het mocht niet baten. De protesten werden met geweld onderdrukt en de PMF bleef op post. 

Ook voor de VS vormen de PMF al langer een doorn in het oog, net omdat ze onder Iraanse invloed staan. Een akkoord tussen de VS en de Iraakse regering over de ontwapening van de PMF bleef tot vandaag dode letter.

Wat is het Amerikaanse antwoord?

Als tegenreactie op de PMF-aanvallen voeren de Amerikanen geregeld aanvallen uit op sites van de PMF. ‘Daar communiceren de Amerikanen niet officieel over’, zegt Van Wilgenburg.

Bij een luchtaanval op een PMF-site in Anbar op 24 maart werd echter ook een medische post van het Iraakse leger getroffen. Daarbij werden 6 of 7 Iraakse soldaten gedood en vielen 13 gewonden.

In welke positie plaatst dit de Iraakse regering?

‘De Iraakse regering is uiteraard niet blij met de Amerikaanse aanvallen op PMF-doelwitten’, zegt Van Wilgenburg. De dood van de Iraakse soldaten lokte felle reacties van Bagdad uit.

‘Op 24 maart besloot de Iraakse regering dat Iraakse troepen zich kunnen en mogen verdedigen tegen Amerikaanse luchtaanvallen. Maar het maakt het plaatje nog complexer. Want Irak wil aanvallen tegen de PMF verdedigen. Dat zijn dezelfde milities die Iraakse doelwitten zelf aanvallen, inclusief de Iraakse inlichtingendienst, Iraakse olievelden zoals het grote Majnoon-olieveld nabij Basra. Dat is heel bijzonder.’

De vraag is tot hoever Irak wil en kan gaan. Want Bagdad kan het zich niet permitteren dat de Amerikanen cruciale financiële transacties naar Irak zullen tegenhouden. De olie-inkomsten van Irak gaan immers nog altijd via de Federal Reserve Bank van New York.

Vermits Irak voor 90% afhankelijk is van zijn olie-export, gaat dit om aanzienlijke, levensnoodzakelijke bedragen. Uiteraard is Irak eigenaar van dat geld, maar omdat het Iraakse oliegeld via het Amerikaanse financiële systeem loopt, hebben de VS wel zeker indirecte invloed en kan Washington de petrodollars tegenhouden.

‘De VS leggen ook Iraakse zakenmannen sancties op omwille van hun relaties met de PMF en Iran’, zegt van Wilgenburg. ‘Bovendien zetten de VS het Iraakse parlement vorig jaar succesvol onder druk en werd een wetsvoorstel om de PMF te institutionaliseren tegengehouden.’

Kan de situatie ontaarden in een gewapend conflict tussen Bagdad en Erbil?

‘Zowel federaal Irak als Iraaks-Koerdistan weten dat de situatie ontvlambaar is en dat pragmatisme de oplossing is’, zegt Van Wilgenburg. ‘Bagdad kan niet veel doen, want zit geprangd tussen de VS en Iran. De Koerdische regionale regering zal ook niet overgaan tot een militaire actie tegen de PMF die op federaal Iraaks grondgebied zitten.’

‘Bovendien heeft Iraaks-Koerdistan niet de middelen om zich te verdedigen tegen droneaanvallen en hangt de Koerdische regio dus af van het Amerikaanse interceptiesysteem. Bagdad staat het ook niet toe dat Iraaks-Koerdische bedrijven hun eigen interceptiesysteem kopen. Het oliebedrijf Dana Gas kocht een eigen systeem voor zijn gasveld in Khor Mor in de provincie Sulaimaniyah, maar kreeg geen toestemming van Bagdad om het systeem te activeren.’