“‘Van TINA naar THEA: hoe het Colombiaanse dorp Falán zijn eigen toekomst opeist’

Kritieke en strategische grondstoffen zijn de inzet van de hedendaagse geopolitiek. Staten en bedrijven over de hele wereld beweren dat mijnbouw noodzakelijk is om economische groei en werkgelegenheid te creëren en om “groene” transities voor een duurzame toekomst te waarborgen. Opnieuw wordt een ‘TINA’-discours (There is no alternative) gebruikt om gemeenschappen te vertellen dat er maar één weg is naar welvaart en ontwikkeling, terwijl verzet wordt afgedaan als “anti-progressief” of “radicaal” ecologisme.

Deze extractivistische industrieën zijn echter verre van innovatief; ze zijn geworteld in de koloniale en imperiale systemen die hebben bijgedragen aan de hedendaagse polycrisis en sociale ongelijkheden hebben versterkt. Zoals Abel ons laat zien, vervuilt mijnbouw het water, vernietigt het ecosystemen en maakt het andere activiteiten, zoals landbouw, onmogelijk. TINA is een self-fulfilling prophecy die actief probeert alternatieven uit te roeien in de gebieden waarop het wordt losgelaten.

Maar gemeenschappen vechten terug. Hun acties laten ons zien dat er al alternatieven bestaan. In dit artikel richten we ons op de bestaande praktijken in Falán om lessen te leren van het Globale Zuiden en de duurzame toekomsten die al worden geleefd.

Een geschiedenis van verzet

Falán, een stad en gemeente in het noorden van Tolima, heeft een lange geschiedenis van verzet tegen mijnbouw. De welvaart van de stad was gebaseerd op de uitbuiting van de inheemse Panche-bevolking en later van tot slaaf gemaakte Afrikanen. In de 19e eeuw breidden Britse investeerders de mijnen uit op zoek naar goud en zilver.

Maar toen de productiviteit afnam en de technologische grenzen waren bereikt, werden de mijnen verlaten. Santa Ana verdween en liet een erfenis van menselijk leed en milieuvervuiling achter. Er brak een nieuwe toekomst aan voor het gebied toen ontheemde boerenfamilies uit de rest van Colombia zich vestigden in de heuvels van Noord-Tolima. Falán ontstond en sindsdien is landbouw er de belangrijkste bron van inkomsten.

Tot voor kort was 85% van het grondgebied van Falán voornamelijk bestemd voor landbouw, waaronder de productie van koffie, cacao, bakbananen, bananen, avocado's en guaves. De gemeente is rijk aan biodiversiteit en herbergt verschillende inheemse soorten, waardoor ecotoerisme zich er heeft ontwikkeld tot een steeds belangrijkere economische activiteit.

In 2019 stelde een overeenkomst tussen de burgemeester en het Nationaal Mijnbouwagentschap (ANM) echter heel het grondgebied van Falán open voor mijnbouwactiviteiten. Het ANM verleende dertien exploratievergunningen aan drie multinationale ondernemingen, waarmee de exploratie van 36.000 hectare voor goudwinning werd toegestaan.

Al deze ontwikkelingen vonden plaats zonder de openbare raadplegingen die vereist zijn volgens de grondwet van Colombia. Geconfronteerd met de hernieuwde komst van multinationale mijnbouwbedrijven die hun land en bestaansmiddelen bedreigden, lieten de gemeenschappen hun stem horen in verzet.

De gemeenschap startte een juridische procedure met het argument dat het toekennen van mijnbouwvergunningen hun grondrechten bedreigde. Dankzij de protesten van de gemeenschappen en de steun van juristen, journalisten en milieuactivisten schortte de rechtbank in 2023 de mijnbouwactiviteiten op. Een plotselinge ommezwaai in de uitspraak en de juridische motivering van de rechtbank in 2024 maakte echter een einde aan de opschorting. De exploraties werden hervat.

Gelukkig raakte het ministerie van Landbouw en Plattelandsontwikkeling betrokken bij hun inspanningen om in het hele land beschermde gebieden voor voedselproductie ( Area de Proteccion para la Produccion de Alimentos (APPA)) te creëren. APPA’s zijn een belangrijke ontwikkeling voor de voedselzekerheid in Colombia. Tegelijk vormen ze een bedreiging voor de belangen van de mijnindustrie door het land te beschermen.

Het is ironisch dat mijnbouwbedrijven en industriëlen nu beweren dat APPA's macht wegnemen van lokale gemeenschappen door de federale staat de bevoegdheid te geven om te beslissen wat er in een gebied mag gebeuren, terwijl zij juist degenen zijn die het proces van openbare raadpleging hebben beperkt en belemmerd.

Ondanks lobbying werden in maart 2026 acht APPA's uitgeroepen in het noorden van Tolima, waaronder Falán. Helaas blijft de mijnbouwlobby de APPA in twijfel trekken. Ze voert momenteel een nationale rechtszaak tegen de APPA. Volgens hen is die ongrondwettelijk. Niettemin gaat het verzet tegen de mijnbouw door in de vorm van actieve protesten en het creëren van alternatieve toekomsten voor het platteland. In het volgende deel verkennen we twee praktijken in het noorden van Tolima die ons kunnen leren dat ‘Er Alternatieven Bestaan’ [THEA].

In deze fragmenten horen we de stem van Vanessa. Ze laat zien dat er naast de traditionele landbouw verschillende agro-ecologische en duurzame toeristische initiatieven ontstaan in Falán. Vanessa is actief betrokken bij opleidingsprogramma’s die boeren ondersteunen bij de overgang naar biologische landbouwpraktijken.

Een ander project dat het potentieel van bestaande alternatieven in het noorden van Tolima laat zien, is het ‘Reserva Charco del Indio’. Dit natuurreservaat is een eerbetoon aan de Panche, de inheemse groep die de regio in prekoloniale tijden bewoonde. Het reservaat richt zich op vogelspottoerisme en milieueducatie voor lokale scholen en gemeenschappen. Het onderhoudt ook een kwekerij van inheemse planten en voert ecologische herstelactiviteiten uit.

Toch worden de wensen en motivatie van de mensen om op het platteland te blijven wonen gedwarsboomd door het gebrek aan staatssteun en financieringsmogelijkheden. Uit de getuigenis van Vanessa blijkt dat het probleem niet het platteland of het gebrek aan werkgelegenheid is. Wat ontbreekt, is een gedeelde visie en de nodige investeringen om het levensonderhoud van de mensen te beschermen en de levenskwaliteit op het platteland te verbeteren.

De komst van de mijnbouwbedrijven heeft alleen maar meer onzekerheid en spanningen binnen de gemeenschap veroorzaakt. De beloften van werkgelegenheid staan in schril contrast met de zekerheid dat de mijnbouw ongetwijfeld de bestaande agrarische economie van Falán zou verwoesten door de omleiding en vervuiling van haar levensader: water.