“‘Wie in Peru kritiek heeft, is een ‘terruco’’

Voor honderden Peruanen die in het buitenland woonden was er op 15 juni geen twijfel meer mogelijk. Hun favoriete kandidaat, Keiko Fujimori, had de tweede ronde van de algemene verkiezingen gewonnen en zou nu eindelijk na de vierde poging president worden van Peru.

Een week daarvoor op zondag 7 juni moest Keiko het opnemen tegen de linkse kandidaat Roberto Sanchez van Juntos por el Peru. De Jurado Nacional de Elecciones (JNE), de nationale kiescommissie, had duidelijk gemaakt dat het nog minstens een paar weken zou duren voordat de officiële uitslag bekend zou worden. Maar dat mocht de Peruaanse diaspora er niet van weerhouden de overwinning van hun kandidaat te vieren.

Overmand door blijdschap en gestoken in de knaloranje kleur van de partij Fuerza Popular, gingen zij in grote getallen de straat op om de vreugde met elkaar te delen. Het filmpje van dit gebeuren werd maar liefst 60.000 keer gedeeld. De begeleidende muziek met de woorden ‘Vamos vamos Keiko, cada vez más cerca, cada vez más fuerte, Keiko Presidenta’ overstemde het beeldmateriaal.

Twee dagen later op 17 juni publiceerde Ojo Publico, een gerenommeerd Peruaans digitaal mediaplatform gespecialiseerd in onderzoeksjournalistiek, dat er sprake was van nepnieuws. De uitzinnige menigte bestond niet uit Peruanen, maar uit hossende Hollanders die in aanloop naar de FIFA Wereldkampioenschap voetbalwedstrijd tussen Nederland en Japan de longen uit het lijf aan het zingen waren in de straten rondom het stadium in Dallas, de VS.

Wie had de rood-wit-blauwe vlaggen niet zien wapperen tussen het appeltjes-van-oranje-oranje? Of de oranje muts met de voetballen erop?

Monddood

Begin juli maakte de kiescommissie dan eindelijk bekend dat Keiko Fujimori haar rivaal Roberto Sanchez had verslagen. Na haar politieke carrière te zijn begonnen als 19-jarige first lady in de dictatuur van haar vader, en jarenlang de Peruaanse politiek te hebben gedwarsboomd middels haar eigen partij, zal ze nu direct verantwoording moeten afleggen aan een zeer verdeeld land te midden van politieke instabiliteit en een aanzwellende misdaadgolf.

In de tweede ronde was het verschil tussen Fujimori en de linkse Sanchez minder dan 50.000 stemmen. In verkiezingen in de voorafgaande jaren waren de verschillen tussen Fujimori en haar tegenstanders ook minimaal geweest. En in de eerste ronde van de nationale verkiezingen in april dit jaar had ook Sanchez nipt de tweede plaats gehaald. Minimale marges in de behaalde stemmen tussen kandidaten zijn geen uitzonderingen in de Peruaanse verkiezingen, en politieke partijen en hun campagneteams zijn zich daar maar al te goed van bewust.

Op vriendelijke voet staan met populaire media is dan ook geen overbodige luxe voor een politieke partij. Neutrale informatie over de ene partij en onophoudelijke berichtgeving over de verdorvenheid van de tegenpartij kan zwevende kiezers uiteindelijk toch een bepaalde kant op duwen. In het rechtse kamp wordt er bijvoorbeeld niet voor terug gedeinsd om politici en journalisten die een linkser geluid laten horen weg te zetten als ‘caviares’ of ‘terrucos’.

Het woord ‘caviar’ slaat op de mensen uit de hogere sociale klassen die er progressieve ideeën op na houden, maar zich tevens te goed doen aan alle privileges van hun status en afkomst. De Peruaanse regering heeft er een handje van om te scanderen over een ware elite van caviares en ze verantwoordelijk te houden voor alle misstanden in het land.

Een nog grotere belediging gaat terug naar de tijd van het interne conflict in Peru in de jaren tachtig en negentig toen de Peruaanse overheid verwikkeld was in een bloedige strijd met de communistische guerrillabewegingen Sendero Luminoso (SL) en Movimiento Revolucionario Túpac Amaru (MRTA). De leden van deze groepen werden beschuldigd van terrorisme.

De hiervan afgeleide termen ‘terruco’ en ‘terruqueo’ worden sinds die tijd door de pers en door politici gebruikt als strategie om mensen met linkse of progressieve opvattingen, of iedereen die het huidige economische model of de status quo op welke manier dan ook ter discussie stelt, in diskrediet te brengen en te demoniseren door te insinueren dat ze sympathiseren met de gewapende groeperingen ten tijde van het conflict.

Politici die voorstellen doen voor grotere overheidsregulering van bepaalde sectoren, de belastingen voor de agro-industrie willen verhogen (Peru is wereldwijd de grootste exporteur van de blauwe bessen in je kommetje muesli), de voorwaarden in de contracten met buitenlandse mijnbouwbedrijven willen herzien of rechters die mensenrechtenschendingen van politie en leger aan de kaak stellen, worden middels deze termen monddood gemaakt.

Dit heeft een situatie gecreëerd waarin elk tegengeluid wordt overschreeuwd, elke discussie over een middenweg wordt vermeden, en draagt bij aan nog grotere polarisatie van de Peruaanse samenleving.

Eenzijdige berichtgeving

In het eindrapport over de nationale verkiezingen in Peru had de Verkiezingswaarnemingsmissie van de Europese Unie geconcludeerd dat het verkiezingsproces over het geheel genomen geloofwaardig en transparant was verlopen. Over de berichtgeving vanuit de media waren ze echter tot een andere slotsom gekomen. De staatsmedia hadden een neutrale en evenwichtige verslaggeving gehanteerd, maar de berichtgeving van de meeste traditionele commerciële media daarentegen was consequent negatief ten opzichte van Roberto Sánchez en zijn partij Juntos por el Perú.

De conclusie was dan ook dat deze eenzijdige berichtgeving de diversiteit aan informatie voor de Peruaanse kiezers had beperkt om een geïnformeerde en ​​weloverwogen keuze te maken.

Een van de grootste commerciële mediagroepen in Peru is de El Comercio groep, een mediaconglomeraat dat sinds het einde van de 19^de eeuw in handen is van de invloedrijke ondernemersfamilie Miró Quesada. Zij zijn eigenaar van de bestverkochte kranten van Peru, en via Plural TV hebben ze een meerderheidsbelang in America TV, één van de belangrijkste commerciële televisiezenders van het land, en ook in Canal N, een grote kabelnieuwszender die veel actualiteitenprogramma’s over politiek en samenleving uitzendt. Deze media dragen één voor één een rechts-conservatieve boodschap uit.

Volgens hetzelfde EU-rapport over de verkiezingen in Peru besteedden de kranten Perú21, El Comercio, Correo en Trome meer dan twee keer zoveel aandacht aan Sánchez en Juntos por el Perú dan aan Fujimori en Fuerza Popular – grotendeels met een negatieve toon, waarbij Perú21 de sterkste bias vertoonde: meer dan 70 procent van de berichtgeving over Sánchez en Juntos por el Perú was negatief. Laat nou alle genoemde kranten onderdeel zijn van de El Comercio portofolio.

Media in de wetenschap

Aan de opleiding journalistiek van de Universiteit Antonio Ruiz de Montoya (UARM) in Lima is het mediaspektakel in Peru dagelijkse academische kost voor de studenten en profesoren. Binnen het jezuïtische gedachtengoed van kritisch denken en sociale rechtvaardigheid legt het programma een sterke nadruk op onderzoeksjournalistiek en het bevorderen van burgerschap en een democratische cultuur.

Franklin Cornejo, directeur van de opleiding journalistiek, legt uit dat er in Peru altijd al een sterke relatie heeft bestaan tussen de media en de politieke en economische elites, maar dat deze invloed nu sterker is dan ooit. Ook stipt hij de kwestie van het centralisme aan: het gros van de media is in Lima gevestigd. Hun berichtgeving weerspiegelt het perspectief van de hoofdstad met als gevolg dat de mensen in de regio’s ondervertegenwoordigd zijn of zelfs volledig ontbreken in het nieuws.