‘Als je echt om democratie geeft, moet je alles doen om oorlog te voorkomen’

Lee Ting-mien werd geboren en groeide op in Taiwan. Ze studeerde en doctoreerde aan de KU Leuven en werkte als onderzoekster en professor in Taiwan, maar ook in diverse provincies van de Volksrepubliek China (Guangdong, Macao en Gansu). In 2025 werd ze benoemd tot hoogleraar Chinese filosofie aan de KU Leuven, waar ze dit academiejaar ook begon te doceren.

Lee’s zeldzame combinatie van achtergronden geeft haar voeling met hoe verschillende groepen Chinezen naar de wereld kijken. Vanuit die positie ziet ze, zo stelt ze, ook blinde vlekken bij westerse actoren.

We beginnen ons gesprek met de vraag wat voor Lee het belangrijkste kenmerk van onze tijd is. ‘Voor mij blijft het belangrijkste de oorlog. De fysieke oorlog, maar ook de nieuwe vormen.’

Over de fysieke oorlog wijst ze al snel op de zakelijke dimensie die die voor sommigen heeft. ‘Zowel in Taiwan als in China leeft bij bepaalde groepen het verhaal – sommigen noemen het een complottheorie – dat de Verenigde Staten altijd ten minste één oorlog nodig hebben ergens in de wereld.’

‘Ik zeg niet dat ik daarin meega, maar als je kijkt naar Eurazië denk ik wel dat het een perspectief is waarvan Europeanen zich bewust moeten zijn. Meestal vindt die oorlog ergens in Azië plaats, vaak in het Midden Oosten, en lijkt het voor westerlingen veraf. De oorlog in Oekraïne voelt voor Europeanen anders aan omdat die dichterbij is, maar de realiteit is niet structureel veranderd.’

Oorlog als business

Lee vertelt dat haar eerste gedachte, toen de VS zich in augustus 2021 uit Afghanistan terugtrokken, was dat ze nu wellicht aandelen van de grote Amerikaanse wapenproducent Lockheed Martin moest kopen. ‘Want je weet dat er een ander conflict aankomt.’

‘Natuurlijk wist ik niet dat het slechts zes maanden later om Oekraïne zou gaan, en neen, ik kocht geen aandelen, maar ik kon mezelf niet beletten die gedachte te hebben. We weten immers dat beleggers defensie-aandelen kopen als er een conflict uitbreekt. Conflicten hebben grote invloed op de prijzen van olie, gas, grondstoffen, cryptomunten, wisselkoersen en nog veel meer. Dat schept kansen op enorme winsten voor ingewijden.’

Het militair-industrieel complex en de beurs vertegenwoordigen niet de hele VS, erkent Lee ook. ‘Men bedoelt natuurlijk die groepen als men zegt dat ‘‘de VS’’ oorlog nodig hebben. Maar zij verdienen veel geld door wapens te verkopen. Daarom is er in de VS ook veel te doen om marktmanipulaties, zoals de discussie over het recht van Amerikaanse Congresleden om handel te drijven in aandelen.’

Taiwan krijgt van de VS constant de boodschap dat het te maken zal krijgen met oorlog, en dat het nood heeft aan bescherming, wijst Lee aan. ‘Veel Taiwanezen begrijpen dat als: “Je moet miljarden besteden aan het kopen van onze wapens.” Taiwan krijgt gewoonlijk oudere generaties wapens. In Taiwanese praatprogramma’s is het een standaardgrap dat Taiwan hoge prijzen moet betalen opdat de VS hun oude voorraden kwijt kunnen raken, om met de winsten daarvan de geavanceerde modellen te ontwikkelen die Israël dan krijgt.’

Bewuster Europa

Lee ziet verandering bij de Europeanen. ‘Toen ik hier studeerde, verwarden veel Belgen Taiwan met Thailand. Sinds de oorlog in Oekraïne kennen ze Taiwan beter. Nu drukken velen hun steun uit met ons, alsof de oorlog al is uitgebroken. Europeanen zien de wereld nu anders.’

‘Voor mij is er niet veel veranderd, want in mijn leven was oorlog altijd het standaardscenario. Alleen wordt er nu ook op andere manieren oorlog gevoerd: handelsoorlogen, muntoorlogen, technologische oorlogen. Ik ben blij dat Europa zich nu bewuster is van die realiteit.’

‘De Chinese leider (president, red.) Xi Jinping zegt al lang dat de Europese Unie strategische autonomie moet nastreven en daarom haar samenhang moet versterken, want dat ze anders gemanipuleerd zal worden. Ik wil zeker Xi’s loftrompet niet steken, maar vanuit geopolitiek oogpunt snijdt die observatie hout. In het verleden dachten veel Europeanen, wellicht vanuit een meer idealistisch mensbeeld, dat een sterkere integratie niet nodig was om hun belangen te verdedigen. Ik geloof dat ze nu beter begrijpen dat ze gemarginaliseerd zullen worden als ze zich niet méér verenigen.’

‘Xi sprak hierover vooral na de inval van Rusland, omdat China dat conflict ziet als een voorbeeld van manipulatie door de VS. In die wereldvisie worden Taiwan en Oekraïne gezien als pionnen in Amerika’s grote strategie.’

Taiwan en Oekraïne gemanipuleerd

Deze in Europese ogen opmerkelijke stelling sluit aan bij het gevoel van velen in het Globale Zuiden. De meeste landen erkennen er dat de Russische inval illegaal is, maar vinden tegelijk dat die deel is van een breder verhaal – een verhaal dat begon toen de Amerikaanse president George W. Bush in 2008 suggereerde dat Oekraïne lid van de NAVO moest worden. De Europeanen waren daar op dat moment tegen.

Onmiddellijk liet de Russische president Poetin voelen dat dit voor hem een rode lijn is. ‘Als je respect hebt voor de rode lijnen van grootmachten, voorkom je dit soort conflicten’, zei Kishore Mabhubani, schrijver en voormalig VN-diplomaat bij de Verenigde Naties, daar onlangs in een YouTube-filmpje over.

‘Waarom heeft 85% van het Globale Zuiden geen sancties opgelegd ten aanzien van Rusland na de illegale invasie van Oekraïne?’, vroeg Mabhubani zich af. ‘Omdat ze een breder verhaal zien. Natuurlijk is Oekraïne David ten aanzien van Goliath Rusland in deze oorlog. Maar in het bredere conflict tussen het Westen en Rusland is Rusland David, en het Westen de reus Goliath.’

Ik vraag Lee of ook zij vindt dat de VS achter de oorlog in Oekraïne zitten. ‘Er zijn mensen in Taiwan en China die dat verhaal bepleiten. Ik leg hun logica even uit. Voor hen begint het verhaal veel vroeger. Ze wijzen op de Oranjerevolutie (in 2004-2005, red.) en zijn ervan overtuigd dat de VS Oekraïne manipuleerden om Rusland te provoceren.’

‘Kon Rusland de uitbreiding van de NAVO naar Oekraïne zien als iets anders dan als een existentiële bedreiging? Ik weet dat het Westen vindt dat Rusland gewoon had kunnen kiezen om niet te reageren met een invasie. Maar vanuit een koude geopolitieke blik bekeken zou haast elke grootmacht agressief reageren op zo’n waargenomen militaire omcirkeling.’

Zegt u dan dat Oekraïners niet echt democratie willen en dat ze gemanipuleerd werden?

Lee Ting-mien: ‘Absoluut niet, dat verlangen naar democratie is heel reëel, net zoals bij velen in Taiwan. In Taiwan wordt ons constant verteld dat het onze ultieme lotsbestemming is om bij het Westen te horen, net zoals dat het geval was bij Oost-Europese landen na de val van het IJzeren Gordijn.’

‘Dat intense verlangen om bij één blok te horen, voedt een specifiek soort, exclusief nationalisme dat vaak een ‘‘Ander’’ vereist: China in het geval van Taiwan, Rusland voor Oekraïne. Vanuit geopolitiek oogpunt is dat soort binaire visie erg gevaarlijk, want ze laat geen ruimte meer voor pragmatische vreedzame conversatie met je grote buur.’

‘Ik sta erg kritisch tegenover het denkkader dat alles reduceert tot een epische botsing tussen democratie en niet-democratie. Dat is fundamenteel fout, omdat het verkeerd leest wat deze systemen betekenen voor de menselijke ervaring.’

Ik luister.

Lee Ting-mien: ‘In een niet-democratisch regime is het sociaal contract (de onderlinge, ongeschreven overeenkomst tussen burger en staat, red.) gereduceerd tot het absolute minimum: overleving. De staat garandeert basisstabiliteit en fysiek levensonderhoud. Burgers aanvaarden het omdat zonder overleven niets anders telt.’

‘Omgekeerd is de echte triomf van een democratische samenleving niet zozeer de procedurele act van verkiezingen, maar dat ze de menselijke conditie boven het overleven uit tilt. Democratie schept een breekbare, kostbare ruimte waar menselijke waardigheid, sociale rechtvaardigheid en moreel handelen daadwerkelijk waarde hebben en nagestreefd kunnen worden.’

‘De geopolitieke fout is dat mensen in een democratie vaak de morele regels in hun samenleving verwarren met de wrede, anarchistische wetten van de geopolitiek. Grootmachten gebruiken het nobele concept van democratie om landen als Taiwan of Oekraïne op hun eigen belangen af te stemmen.

Indien mensen in Taiwan dat onderscheid zouden zien – dat de geopolitiek niets geeft om je binnenlandse fatsoen –, zouden ze niet zo makkelijk gemobiliseerd worden in een ideologische houding die oorlog normaliseert. Oekraïne heeft zelfs zijn grondwet gewijzigd om NAVO-lidmaatschap als verplichting op te leggen. Zo vernietigt het de diplomatieke flexibiliteit die een klein land nodig heeft om te overleven.’

‘Critici zullen zeggen dat het immoreel is om retorische toegevingen te maken. Maar ons volk vrijwaren van de verschrikkingen van de oorlog door flexibel woordgebruik, is een daad van echte compassie.

‘Wat Taiwan mist, is de pragmatische middenpositie die het overleven en de welvaart van ons eiland boven ideologische kampen stelt. Kijk hoe India een partner van het Westen is, terwijl het ook met Rusland een werkbare relatie behoudt.’

Flexibel woordgebruik

Denkt u dat zo’n Taiwanese middenpositie aanvaardbaar is voor China?

Lee Ting-mien: ‘Minder dan twintig jaar geleden was dat makkelijker, maar het kan nog steeds. China’s absolute prioriteit is stabiliteit van het regime. Taiwan speelt daarin een cruciale rol: om hun nationalistische legitimiteit te bewijzen, kan het leiderschap het zich niet permitteren Taiwan te ‘‘verliezen’’. Maar dat geldt ook omgekeerd: als een oorlog de interne stabiliteit zou bedreigen, komt er geen oorlog.’

‘Dus: als we echt bekommerd zijn om het leven van de Taiwanese bevolking, is de meest praktische aanpak om Beijing niet in een hoek te dwingen. Dat kan door lippendienst te bewijzen – ‘‘Ja, we zijn deel van de Chinese natie’’ –, ook al verandert er niks aan de status quo.’

‘Critici zullen zeggen dat het immoreel is om zo’n retorische toegevingen te maken. Maar het behoud van de democratische ruimte van menselijke waardigheid vereist juist om naar buiten toe koud en amoreel te zijn. Ons volk vrijwaren van de verschrikkingen van de oorlog door flexibel woordgebruik is een daad van echte compassie. Chinese collega’s vertelden me: “De kwestie Taiwan is beheersbaar als Taiwan genoeg retoriek kan leveren om China’s gezicht te redden”.’

Hongkong heeft toch een andere ervaring?

Lee Ting-mien: ‘Hongkong was wettelijk teruggegeven aan China. Taiwan is een autonome entiteit en dus een heel ander verhaal.’

Wat betekent ‘lippendienst bewijzen’?

Lee Ting-mien: ‘Aanvankelijk vond ik het absurd dat het simpele gebruik van vage frasen als “We maken deel uit van de Chinese natie” conflict zou kunnen voorkomen. Maar sinds ik in China gewerkt heb, heb ik een dieper begrip van hun politieke logica. Omdat Taiwan vooral een kwestie van binnenlandse legitimiteit is voor China, volstaat lippendienst. Zolang de bevolking maar voelt dat Beijing erin slaagt te voorkomen dat Taiwan een marionet van de VS of Japan wordt.’

‘In het verleden moesten Taiwanese presidenten niet zeggen dat Taiwan deel uitmaakt van de Volksrepubliek China. Hun verklaringen waren perfect dubbelzinnig. Zo verzekerden ze zich van erg voordelige handelsovereenkomsten met China. Ironisch genoeg stonden ze zo ook sterker tegenover de VS, want Washington bood hen betere voorwaarden, om te voorkomen dat Taiwan te dicht bij China zou gaan aanleunen.’

Terug naar Oekraïne. Veel West-Europeanen voelen mee met Oekraïne en willen het land steunen.

Lee Ting-mien: ‘Als iemand die klassieke Chinese filosofie doceert, denk ik vaak aan een oude wijsheid: wapens zijn een voorteken van onheil. Er bestaat in de Chinese traditie diep scepticisme dat meer wapens aan een conflict toevoegen echt soelaas kan bieden.’

‘Mijn vrienden zeggen dan: we moeten wapens leveren, want we vechten voor democratie. Ook zij maken geen onderscheid tussen binnenlandse idealen en de geopolitiek.’

‘Ik begrijp maar al te goed hoe verschrikkelijk het voelt om te leven in een niet-democratisch regime. De brutale realiteit is dat geopolitiek een terrein van overleven is, niet van fatsoen. Wanneer een oorlog uitbreekt, is democratie het eerste dat verdampt. Zodra de bommen vallen, wordt je samenleving gereduceerd tot fysiek overleven. Dus, als je echt om democratie geeft, moet je alles doen, inclusief het maken van retorische compromissen, om oorlog te voorkomen.’

Regels alleen voor kleine landen

Intussen lijken de regels die na 1945 werden ingevoerd, steeds minder te betekenen, vooral het respect voor het grondgebied van staten. De VS vielen Irak binnen, Rusland Georgië en Oekraïne. Trump valt Iran aan en wil Groenland. Voor het eerst in tachtig jaar lijkt die orde weggeveegd.

Lee Ting-mien: ‘Dat is juist. Het is bijzonder ironisch dat Xi in verschillende van zijn initiatieven expliciet vraagt om de Verenigde Naties en haar regels te respecteren.’

Maar China is toch ook dikke maatjes met Rusland, dat nu al vier jaar Oekraïne aanvalt.

Lee Ting-mien: ‘Het klopt dat China Rusland niet veroordeeld heeft. Maar hun berekening was dat als ze dat wel deden, ze de rol van bemiddelaar niet meer konden spelen. Een bemiddelaar moet op zijn minst een façade van neutraliteit behouden.’

‘Officieel staat China achter het internationaal recht, terwijl Donald Trump meermaals gesuggereerd heeft dat ‘‘sterke mannen mogen nemen wat ze willen’’.’

‘Rusland is sterk afhankelijk van China voor zijn energie-export, maar historisch heeft China ook sterke banden met Oekraïne. Die unieke positie vergroot China’s strategische impact. Weinig landen kunnen die specifieke diplomatieke ruimte benutten momenteel.’

Xi schurkt dicht aan tegen Poetin: hij was eregast op China’s herdenking van de tachtigste verjaardag van het einde van de Tweede Wereldoorlog. Als Xi Rusland zou vragen om zijn oorlog te stoppen, zou dat een enorme impact hebben.

Lee Ting-mien: ‘Xi’s invloed is zeer groot, dat klopt. Historisch gezien waren Rusland en China nooit echt vrienden. Er is diep wantrouwen. Vandaag hebben ze een opportunistisch, strategisch partnerschap. China heeft geen goede redenen om Ruslands expansionisme te steunen. Ze doen dat alleen om voldoende tegenwicht te bieden tegenover de Amerikaanse hegemonie.’

‘Maar ik denk niet dat China per se wil dat Rusland succes heeft in die oorlog of imperiale neigingen gaat vertonen. Zelfs in zijn vredesvoorstellen benadrukt China dat de territoriale integriteit van alle landen verzekerd moet worden. Officieel staat China achter het internationaal recht, terwijl Donald Trump meermaals gesuggereerd heeft dat sterke mannen mogen nemen wat ze willen.’

Dat is het juist: de heilige regel van 1945 wordt niet meer gerespecteerd.

Lee Ting-mien: ‘Als je het door een realistische bril bekijkt, dan werd die regel nooit echt gerespecteerd. Maar nu het om Oekraïne gaat, valt het westerse mensen meer op.’

Met Rusland en de VS onder Trump zeggen nu twee permanente leden van de Veiligheidsraad dat grote landen happen land mogen veroveren. Is dat geen verandering?

Lee Ting-mien: ‘Niet echt. Het verschil is dat Trump dat niet probeert te verbergen. Mao Zedong ging altijd liever om met republikeinen omdat ze hun ware kleur niet verbergen. Democraten doen fundamenteel hetzelfde maar verbergen hun intenties en proberen de nice guy te spelen.

Alleen kleine landen moeten de regels volgen. Dat is de constante kritiek op het internationale systeem, dat alleen zij voor de rechtbank gedaagd worden of door de VS gesanctioneerd worden.

‘Chinese leiders zeggen vaak gewoon wat ze willen. Ze liegen niet. In het Westen denkt men dat het dan om propaganda gaat, maar dat klopt niet.’

Wil China niet de leider zijn van het Globale Zuiden?

Lee Ting-mien: ‘Nee, multipolariteit is wat China wil. Er is een oude Chinese wijsheid van Laozi (filosoof en stichter van het taoïsme, red.) die dat perfect vat: streef er nooit naar de officiële leider te zijn.’

Zegt Laozi ook niet: ‘Wees de leider niet, dan word je de leider’?

Lee Ting-mien: ‘Juist. Als je van achter de schermen ageert, kan je je strategische doelen realiseren zonder dat je een doelwit wordt. In zijn internationale relaties heeft China meer taoïstische principes gevolgd dan confucianistische.’

Legitimiteit gebaseerd op prestaties

Xi maakt van China toch een actor die allerlei initiatieven neemt en die dus in zekere zin ook leidt.

Lee Ting-mien: ‘In termen van ontwikkeling wil het Chinese leiderschap onderontwikkelde regio’s helpen. Ze doen dat niet uit pure goedheid, het is een berekende zet. Maar hun verhaal tegenover het Globale Zuiden staat in contrast met dat van de VS. “We doen dit niet om u te blokkeren op een lager niveau van ontwikkeling. We willen investeren in je infrastructuur en je capaciteiten vergroten.” China kan daar natuurlijk exportmarkten en buitenlandse kansen uit halen. Het is een win-winsituatie.’

‘Chinese leiders zeggen ook vaak gewoon wat ze willen. Ze liegen niet. In het Westen denkt men dat het om propaganda gaat. Maar dat klopt niet: Chinese leiders moeten zeggen waar ze echt in geloven. De manier om de stabiliteit van het regime te behouden, is immers om beloftes te doen en die dan te vervullen. Dat is hun bron van legitimiteit.

Als Xi zegt dat hij de ‘armoede wil uitroeien’, moet hij dat ook doen.

Lee Ting-mien: ‘Exact. Ze kondigen een indrukwekkend nationaal doel aan, mobiliseren om het te bereiken en kondigen vervolgens aan dat ze het gerealiseerd hebben. Die prestaties – en niet verkiezingsresultaten – zijn hun bron van legitimiteit. Daarom moeten we ernstig nemen wat ze zeggen.’

Als je beide bestuurssystemen vergelijkt…

Lee Ting-mien: ‘Westerse media gaan ervan uit dat de fundamentele frictie is dat China geen democratie is. Maar als je in China zegt dat ze geen westerse democratie zijn, gaan ze daar graag mee akkoord. De fundamentele bron van spanningen draait niet daarom, maar om de grondwet.’

‘Het echte gevaar van het Chinese systeem is de absolute afwezigheid van constitutionele politiek. De soevereine macht wordt in wezen niet beperkt door wetten. Ook de succesvolle transformaties in Taiwan en Zuid-Korea steunen niet louter op verkiezingen, hun werkelijke succes ligt in het vestigen van een diep respect voor grondwettelijke limieten die de menselijke waardigheid beschermen. Singapore heeft geen liberale westerse democratie, maar hun regering is rigoureus onderworpen aan de grondwet.’

Bang van algoritmeoorlog

Na de val van de Berlijnse Muur namen meer landen het model van de westerse democratie over.

Lee Ting-mien: ‘Nu worden de zwakke plekken daarvan blootgelegd. In een autoritair systeem steunt de staat op dwang en censuur, ze moet niet constant de bevolking overtuigen om zich van stemmen te verzekeren. In een sterk gepolariseerde electorale democratie hangt politiek overleven af van het onophoudelijk manipuleren van mensen opdat ze voor jou zouden stemmen.’

‘De algoritmes van sociale media maken daar misbruik van. Electorale democratieën zijn ongelooflijk kwetsbaar voor algoritmen die de kiezers uitsluitend informatie voorschotelen die aansluit bij hun vooroordelen. Dat vernietigt hun vermogen om een neutraal beeld te zien. De algoritmische oorlog is ten gronde een globale campagne van hersenspoeling en boezemt me meer angst in dan de traditionele, fysieke oorlogen.’

Daarnaast ziet u ook muntoorlogen?

Lee Ting-mien: ‘Ja, aan de dollar verbonden stablecoins vergroten op een kunstmatige manier de Amerikaanse financiële dominantie.

‘China heeft al gereageerd met zijn eigen strategie van digitale munten. De opgang van gedecentraliseerde cryptomunten daagt het traditionele banksysteem uit en ondermijnt de monetaire controle door overheden. Daardoor zal je een massieve toename zien van niet op te sporen, illegale kapitaalstromen door drugs en wapens. Dat bekommert me zeer.’

Hebben de Amerikaanse invoertarieven China geraakt?

Lee Ting-mien: ‘Zeker. Een deel van de productieketen werd verplaatst, waardoor Chinese banen verloren gingen.’

‘Wel denk ik dat de VS geen langetermijnplan hebben. Leiders bedenken wat hen op korte termijn electoraal voordeel oplevert. Maar het Chinese systeem werkt wel op basis van strategische planning op de lange termijn.’

Is dat geen groot voordeel?

Lee Ting-mien: ‘Dat is de reden waarom veel Chinezen eigenlijk het systeem steunen, zolang hun basisbehoeften en fysiek overleven verzekerd zijn.’

Verlangen mensen niet naar vrijheid van meningsuiting?

Lee Ting-mien: ‘We moeten hier analytisch precies zijn. Er is in feite wel een berekende mate van vrije expressie, zolang die niet vertaald wordt in collectieve actie.’

‘Lokale kritiek wordt bekeken als iets nuttigs. Het laat de regering toe de publieke opinie aan te voelen en waar nodig wat water af te laten om de dam te beschermen. In Beijing bekritiseren intellectuelen openlijk specifieke beleidsmaatregelen en de partij (Chinese Communistische Partij, red.) tolereert dat.’

‘De absolute taboes zijn de grondwet en de ultieme autoriteit van de communistische partij, of het bespelen van gevoelige onderwerpen zoals massawerkloosheid. Want die kunnen leiden tot massabewegingen.’