‘Je kunt onmogelijk perfect duurzaam leven in een onvolmaakt systeem’

De telefoon gaat slechts één keer over vooraleer Elewout Acke (17) opneemt. Ik bel hem op zijn vaste lijn, omdat die verbinding stabieler zou zijn. Het toont meteen aan dat hij geen standaard bijna-achttienjarige is die vastgekluisterd zit aan zijn smartphone. Die heeft hij namelijk niet.

‘Zonder smartphone heb ik veel meer tijd voor andere zaken.’ Een stelling die hij door het gesprek heen alleen maar meer lijkt te bevestigen. Moeiteloos verwijst Elewout naar krantenartikelen, citeert hij bekende denkers (‘Kent u mahatma Gandhi?’) en haalt hij passages aan uit gelezen boeken.

Maar, zo schreef Elewout in een artikel voor het ledentijdschrift van de Jeugdbond voor Natuur en Milieu (JNM): ‘Leven zonder bakkie is geen makkie.’

Onze samenleving wordt steeds minder “smartphoneloosvriendelijk”. Vanaf je een voet buiten de deur zet, vliegen de QR-codes en de apps je om de oren. Toch wil hij zolang het kan zijn Nokia blijven gebruiken.

Bewust offline

Elewout noemt twee redenen om smartphoneloos door het leven te gaan.

Enerzijds is er het vervuilende productieproces. Er is een reden voor dat de ontginning van kritieke materialen, die ook in Europa te vinden zijn, gebeurt in verre landen met minder milieu- en arbeidsregels. Dat maakt de productie goedkoper, maar heeft een verwoestende impact op de natuur en de bewoners.

Anderzijds wil hij ver weg blijven van sociale media. ‘Als je beseft dat de CEO’s van grote techbedrijven hun kinderen naar smartphonevrije scholen sturen, dan weet je eigenlijk genoeg.’

Sociale media zijn verslavend, en dat is juist de bedoeling. ‘Als je al kunt weerstaan aan de talloze reclame die koopdrang aanmoedigt, ben je nog steeds zelf het product. Hoe langer je kijkt, hoe meer socialemediabedrijven verdienen.’

Door weg te blijven van deze apps, krijgt Elewout ook geen eindeloze stroom van negatief nieuws. ‘Geluk is besmettelijk, maar negatieve emoties zijn dat nog veel meer. Als je je smartphone weglegt, heb je al meteen een andere blik op de wereld.’

Klimaatrechtvaardige opvoeding

Klimaatrechtvaardig en milieubewust leven werd Elewout met de paplepel ingegeven. Thuis eten ze vegetarisch, letten ze op voedselverspilling en gaat het gezin met drie kinderen nooit op vakantie met het vliegtuig.

Dat laatste trekt hij vol overtuiging door in zijn muziekcarrière. Hij studeert klassieke piano aan het conservatorium in Gent. ‘Als muzikant liggen er veel kansen in het buitenland, maar met een heen-en-terugvlucht naar New York doe je al je klimaatinspanningen van het voorbije jaar teniet. Dat is het mij niet waard.’

Overschaduwt het ideologische aspect dan de moeilijkheden die komen kijken bij zijn klimaatacties? ‘Absoluut’, antwoordt hij zonder enige twijfel. ‘Eens je uit die cirkel breekt van steeds meer te willen, zoals een verre reis, kan je je geluk uit andere dingen halen. Ik kan bijvoorbeeld enorm uitkijken naar een weekendje Ardennen.’

Verenigd staan we sterk

‘Als gezin deden we al acties op onszelf, zoals herkomststickers plakken op producten in de supermarkt.’ Toch merkte Elewout dat alleen actie ondernemen veel meer energie kost dan collectief samenwerken.

Hij is daarom lid van JNM en aangesloten bij Extinction Rebellion, waar hij veel gelijkgezinden ontmoet. ‘Toch blijft zelf de omslag maken naar een smartphonevrij leven of minder vliegen moeilijk voor velen.’

‘Hoe meer mensen die stap durven te zetten, hoe meer mensen je kunt meetrekken die nog twijfelen’. Op die manier krijg je een sneeuwbaleffect. ‘De politiek moet zeker niet wachten op ons, maar wij moeten ook niet wachten op de politiek.’

Afwegen wat haalbaar is

Druk keuvelend met de barvrouw van dienst, ontmoet ik de vrolijke Anna Vleeshouwers (31) in een bruin cafeetje. Terwijl we plaatsnemen aan een tafeltje, biecht ze op dat ze niet weet of ze wel een interessante keuze is voor een interview: ‘Mijn broer is eigenlijk diegene die ons gezin klimaatbewust heeft opgevoed.’

Ik stel haar gerust door erop te wijzen dat juist heel normale mensen ook inspirerend kunnen zijn. ‘Soms vind ik dat er heel extreme visies zijn als het gaat om klimaat: “Oh je bent vegetariër, maar je eet wél avocado’s?” Alsof het ene engagement geen nut heeft, als je niet op alle vlakken consequent bent. Iedereen moet zelf afwegen wat haalbaar is,’ klinkt het.

Toch leeft Anna, die als experte sociale ongelijkheid werkt bij RoSa vzw (een kenniscentrum voor feminisme en gender, red.), bewust. ‘Ik eet sinds mijn tien jaar vegetarisch, voor het klimaat. Mijn broer was al vegetariër en had een enorme invloed op mij. Intussen is hij al jaren veganist.’

Klimaatbeleid is sociaal beleid

Ze vindt dat de klimaatcrisis hand in hand gaat met sociale ongelijkheid. Ook een rapport van Oxfam bevestigt dit: 1% van de rijkste Belgen stoot evenveel CO₂ uit als de 15% met de laagste inkomens. Toch voelen juist deze laatsten de klimaatimpact het hardst. ‘Er moet een grotere beweging worden gecreëerd rond het sociale aspect van klimaat’, besluit Anna.

Een duidelijk voorbeeld van waar een klimaatrechtvaardig beleid nodig is, is het openbaar vervoer. Net als veel andere Belgen pendelt Anna met de trein naar Brussel. Overvolle wagons, geschrapte treinen en alweer een spoorwijziging: vaak levert de dienstverlening reizigers veel frustratie op.

‘En dat is eigenlijk niet de schuld van de NMBS, maar van het beleid dat niet degelijk genoeg in ons treinnetwerk investeert. Intussen blijven ze bedrijfswagens subsidiëren, terwijl goed of – stel je voor – gratis openbaar vervoer iedereen ten goede komt.’

Geen fast fashion

‘Tweedehands is altijd mijn eerste instinct als ik iets nodig heb’, schreef Anna in augustus. Als ik haar die uitspraak opnieuw voorleg, vertelt ze trots dat haar hele outfit tweedehands is en de broek zelfgemaakt.

Samen met haar mama volgt ze elke dinsdag naailessen. ‘Soms koop ik de stof wel nieuw, maar dan weet ik tenminste dat de kleren zelf in goede omstandigheden zijn gemaakt.’

Ook toen ze trouwde, maakte ze haar eigen trouwjurk met hulp van haar lerares. ‘Het duurde een volledig jaar, maar het was magisch om zo betrokken te zijn bij elke stap in het proces.’

Zorgen om het klimaat

Liggen we niet meer wakker van het klimaat, nu het bij politici weinig aan bod komt? ‘Natuurlijk wel’, klinkt het meteen. ‘Mensen liggen wel wakker van het klimaat, maar omdat de link met de bredere malaise vaak niet expliciet gemaakt wordt, beseffen we dat niet altijd.’

Tegelijk is het gemeenschapsgevoel afgenomen. Dat zorgt er volgens Anna voor dat mensen klimaatverstoring pas ernstig nemen wanneer ze er zelf door worden getroffen. ‘We hebben het collectief denken ingeruild voor individueel belang, waardoor we vaak niet verder kijken dan onze eigen kring.’

‘We zien de klimaatverandering voor onze ogen gebeuren, maar voelen ons machteloos omdat we er zelf weinig invloed op hebben. Hoe verzet je je immers tegen iets zo abstract als het systeem?’ Tegelijk ziet ze op haar werk ook tegenbewegingen. ‘Daardoor zie ik hoeveel er te winnen valt door te tonen hoe het anders kan.’

Kijken naar het systeem

Ik ontmoet Ignace De Ridder (40) bij hem thuis in Deurne, dat grenst aan het intussen bladerloze Te Boelaerpark. Als we eenmaal zitten, moet ik niet veel moeite doen om het gesprek in gang te zetten. Vlot verweeft hij zijn persoonlijk verhaal met een kritische blik op de maatschappij.

‘We moeten ons niet richten op wat de mensen naast ons doen, maar we moeten naar het systeem kijken dat zich boven ons afspeelt’, vindt Ignace. ‘We zijn streng voor elkaar en verliezen onszelf in die overdreven focus op het individu, terwijl die eigenlijk afleidt van de echte oorzaken.’

Wat hij met dat laatste bedoelt? ‘Dat het kapitalistische systeem en onze democratie onder druk staan’, verduidelijkt Ignace. Een goed voorbeeld daarvan zag hij onlangs in zijn eigen buurt.

Toen schepen van mobiliteit Koen Kennis bomen liet kappen in Deurne voor een tramkeerlus, schakelde hij naast kettingzagen ook politiecombi’s in: ‘Dan weet je gewoon dat er geen draagvlak is bij de bewoners’.

Twee sporen volgen

Om de balans tussen individu en systeem niet te verliezen, biedt het idee van werken op twee sporen hem houvast. Op het eerste spoor gaat het om wat jij als individu kunt doen. Voor Ignace betekent dit dat hij volgens zijn eigen waarden leeft. Dat vertaalt zich in een vegetarisch dieet, bewust consumeren en het kweken van zijn eigen groenten.

Het tweede spoor draait om collectieve verandering. Het gaat niet alleen om wat je als individu beter kan doen, maar hoe we richting een betere samenleving kunnen groeien.

Ignace zet zich in voor protestacties, zoals tegen de luchthaven van Deurne, stapte over van een groot chemisch bedrijf naar een scale-up die afvalwater zuivert en is politiek actief bij Groen Deurne.

‘Het was bij de vorige verkiezingen nog niet de bedoeling om verkozen te worden, maar om gelijkgezinde mensen te leren kennen. Voor mij is dit engagement breder dan partijpolitiek. Het gaat over zoeken naar plekken waar collectieve verandering mogelijk wordt.’

Over Actieve Hoop

Collega’s die het nieuws mijden of vrienden die het moeilijk vinden om zich steeds opnieuw in te zetten voor het klimaat: in zijn omgeving merkt Ignace dat pessimisme steeds vaker leidt tot afhaken.

Om de moed niet te verliezen, raadt Ignace het boek Actieve Hoop van Joanna Macy en Chris Johnstone aan. Een eerste stap in dit boek is om de realiteit onder ogen te zien: ‘Pas door te accepteren dat het niet goed gaat met onze planeet, ontstaat ruimte voor verandering.’

Daarnaast moeten we emoties meer toelaten. ‘We zijn geneigd rationeel te denken in problemen en oplossingen, terwijl we vergeten dat we ook een rouwproces doormaken over wat onherroepelijk verloren gaat. Denk aan verblekende koraalriffen of uitstervende diersoorten.’

Het belang van gemeenschap

In onze vragenlijst schreef Ignace al dat hij gelooft dat echte verandering alleen mogelijk is via collectieve kracht. ‘Als mensen wegkijken in plaats van hun zorgen met elkaar te delen, gaan we ons minder verbonden voelen om er iets aan te doen.’

Omringd worden door een goed netwerk is dan ook cruciaal. ‘Zo heb je niet het gevoel alleen te staan.’ Daarnaast moet de focus liggen op een duurzame transitie naar een nieuw systeem, niet op het individu. Of zoals Ignace ons eraan herinnert: ‘Het is onmogelijk om perfect duurzaam te leven in een onvolmaakt systeem.’

Na een indrukwekkende loopbaan – van een doctoraat in de filosofie van de opvoeding tot werken in de psychiatrie – denkt Anne Snick (66) nog niet aan stilzitten. Ze geeft lezingen en schrijft columns voor Trends, steeds met een systeem-analytische rode draad.

Dat ze onlangs haar schouder bezeerde, valt door haar gedreven toon nauwelijks op. Ze schudt de ene scherpe analyse na de andere uit haar mouw: ‘De realiteit van onze planeet kan je niet vastleggen in een Excel-sheet.’

‘Als er één ding in het stuk moet zitten, laat het dan alsjeblieft dit zijn’, zegt Anne, wanneer ze vastberaden haar betoog begint: we moeten verder kijken dan de kostprijs.

‘Vraag je in de eerste plaats af waar je geld aan bijdraagt, niet hoeveel iets kost. Is het kopen van ‘‘groene’’ producten in de supermarkt echt duurzaam als die supermarkt de winst erna investeert in schadelijke sectoren?’

Door ons blind te staren op geld, vergeten we dat het slechts een middel is. ‘Geld op zich heeft eigenlijk geen waarde. Toch is het vandaag de dag een van de belangrijkste criteria die onze keuzes bepaalt.’

Omdat de focus op winst ligt, wordt ons kortetermijndenken gevoed. Daardoor vergeten we dat welzijn en een schoon milieu op lange termijn veel meer opleveren.

‘We willen alles becijferen en controleren, maar complexe systemen hebben weinig rechtlijnige oorzaak-gevolgverbanden.’ Initiatieven die inzetten op welzijn leveren misschien niet meteen financiële winst op, maar kunnen wel zorgen voor minder langdurig zieken.

Kiezen met de systeembril

Met deze systeembril in het achterhoofd, probeert Anne zo goed mogelijke keuzes te maken. Haar groenten haalt ze bijvoorbeeld het liefst bij een lokale bioboerin. ‘Door lokaal te kopen, blijft mijn geld binnen de gemeenschap. Daarnaast dragen haar producten bij aan een schonere omgeving, en zijn ze gezonder voor mijn lichaam.’

Sommige keuzes vragen een aanpassing van haar levensstijl, maar dat hoeft geen negatieve verandering te zijn: ‘Ik heb geen auto, waardoor ik overal naartoe wandel. Ik haal daardoor altijd mijn stappendoel van de dag’, lacht Anne. Als het echt nodig is, huurt ze een deelauto.

Ze benadrukt wel dat het individuele consumptiegedrag geen obsessie mag worden. Niet alleen mensen moeten zich dus aanpassen, ook een systeemverandering dringt zich op.

‘Je aansluiten bij verenigingen, zoals Natuurpunt en de Fietsersbond, is ook een hefboom om veranderingen in gang te zetten. We hebben immers de grootste impact als we onze krachten bundelen.’

De verandering is al begonnen

Overal om zich heen ziet Anne die verandering al. ‘Bedrijven willen steeds meer deel van de oplossing zijn, in plaats van deel van het probleem. Het wordt hen alleen niet makkelijk gemaakt, omdat wetten nog steeds in het voordeel van winstgerichte bedrijven zijn.’

Ze is ervan overtuigd dat het anders kan, en dat begint al bij hoe we onze woorden gebruiken. Ze doet een oproep aan de media en politici:  ‘Spreek niet zomaar over “de economie” of “de markt”, maar maak duidelijk of het gaat om de extractieve, winstgedreven of de regeneratieve, missiegedreven economie. Alleen zo wordt die laatste ook zichtbaar. En wat aandacht krijgt, groeit.’