‘Biologische landbouw was vroeger geen markt maar een manier van leven’

Het is stil in de kleine zaal van het multidisciplinaire kunstencentrum Campo in Gent. Terwijl een vijftiental mensen hun plaatsje uitzoekt voor de doorloop van zijn voorstelling, zit Pankaj Tiwari geknield op het podium met wat aarde, stro en een kom water.

Minutenlang zegt hij niets.

De stilte wordt doorbroken door het zuigende geluid van water tussen zijn handen. Hij boetseert langzaamaan een dehri, een traditionele opslagplaats waarin vrouwen op het Indiase platteland zaden bewaarden en van generatie op generatie doorgaven. Terwijl zijn vingers de cilindervormige pot vormen, begint hij te zingen in het Hindi.

Even later kijkt hij het publiek aan: ‘Welke vogels herinneren jullie je uit jullie kindertijd?’

Even blijft het stil. Een man noemt een parkiet. Een vrouw bootst lachend een vogel na die haar vroeger iedere ochtend bij het raam wakker maakte. De naam kan ze zich niet meer herinneren.

Waarom begint een voorstelling over landbouw, zaden en mondiale politiek met herinneringen aan vogels?

Het antwoord gaat terug naar Tiwari’s jeugd in een boerenfamilie in Uttar Pradesh, in het noorden van India, en naar zijn grootmoeder Laali. Na haar overlijden vond de familie in haar huis zaden die ze jarenlang had bewaard. Sommige waren 21 jaar oud. Zulke zaden waren niet simpelweg landbouwproducten: ze circuleerden tussen gezinnen, werden gebruikt in rituelen en droegen verhalen met zich mee.

Vanuit die persoonlijke geschiedenis trekt Tiwari in zijn voorstelling steeds grotere cirkels: naar het verdwijnen van landbouwpraktijken, de macht over zaden en uiteindelijk naar Europese boeren.

Voor de voorstelling sprak hij met Belgische, Nederlandse en Franse landbouwers. Die gesprekken doorbraken zijn eerdere overtuiging dat de problemen rond afhankelijkheid en controle over voedsel vooral in India speelden. Volgens Tiwari worstelen boeren hier, in een andere context, met gelijkaardige vormen van afhankelijkheid.

Een dag na de doorloop spreekt MO* met Tiwari. Over waarom een vogel of zaad voor hem een drager van kennis kan zijn. Over wanneer zijn familiegeschiedenis politiek wordt. En waarom hij voor The Harvest of Broken Promises bewust verder keek dan India.

Zaden als familieleden

U begint een voorstelling over landbouw en politiek met vogels uit uw jeugd. Waarom?

Pankaj Tiwari: ‘In mijn hele dorp was er vroeger geen enkel horloge. We hadden een vijver en aan de weerspiegeling van de zon kon je zien hoe laat het was. Een vogel zong en dat herinnerde je eraan dat de regen eraan kwam. Die kennis is bijna verdwenen.’

‘Landbouw gaat niet alleen over mensen voeden. Het gaat ook over de relatie tussen verschillende dingen. Mijn hele jeugd bestond uit vogels, koeien, planten en gewassen. Daarom begin ik met de vogel. Die zit ook in onze liefdesliederen en landbouwliederen. Voor mij is dat een goede manier om het verhaal te beginnen.’

Waarom staat uw grootmoeder Laali centraal in dit verhaal?

Pankaj Tiwari: ‘Wanneer we over boeren spreken, stellen we ons vaak mannen voor. Maar in de Indiase context zijn vrouwen de ruggengraat van de landbouw.’

‘Mijn grootvader stierf toen mijn vader twee jaar oud was. Mijn grootmoeder zorgde daarna voor vier kinderen en voor de hele boerderij. Mijn eigen begrip van landbouw komt in de eerste plaats van haar.’

‘Ook de dehri werd alleen door vrouwen gemaakt. Die kennis kwam van (groot)moeders. Daarom vond ik het belangrijk om haar centraal te zetten. Landbouw is niet alleen een beroep. Het is een manier van leven.’

‘Zaden waren bovendien onderdeel van het gezin. Rijst bijvoorbeeld bleef jarenlang, soms zelfs langer dan een mensenleven, in een huis liggen. Bepaalde families en regio’s werden zelfs herinnerd aan de hand van een bepaalde rijstsoort.’

‘Arhar, een linzensoort die bij ons werd verbouwd, is rijk aan proteïnen, maar het had ook een economische functie binnen het gezin. Toen mijn moeder trouwde, verbouwde haar familie ongeveer 1900 kilogram arhar. Met de opbrengst daarvan werd haar bruiloft betaald.’

‘Zo’n gewas was dus niet alleen iets wat je at of verkocht. Het maakte deel uit van het leven en de belangrijke momenten van een familie.’

‘Het gaat mij niet om nostalgie. Het gaat om het terughalen van namen die we vergeten. Elk zaad draagt een verhaal.’

Wie controleert het zaad?

Tiwari’s verhaal blijft niet bij herinneringen aan zijn grootmoeder en het verdwijnen van traditionele landbouwkennis. Wanneer hij over veranderingen in de landbouw spreekt, wijst hij ook naar de rol van grote landbouwbedrijven. In ons gesprek noemt hij onder meer Monsanto, Bayer en Syngenta. Daarmee komt ook de vraag naar macht op tafel: wie heeft de controle over het zaad?

Uw verhaal begint heel persoonlijk, bij uw jeugd en de zaden van uw grootmoeder. Wanneer werd de vraag over wie het zaad controleert voor u belangrijk?

Pankaj Tiwari: ‘Voor mij zit het in de verandering van het zaad en in het doorbreken van de cyclus waarin je zelf opnieuw kunt planten. Boeren kregen nieuwe zaden aangeboden met de belofte dat ze zo meer zouden produceren. En de eerste oogst was ook beter.’

‘Maar daarna konden ze die zaden niet gewoon opnieuw gebruiken. Boeren moesten opnieuw zaden kopen (omdat de zaden gepatenteerd zijn, red.). Zo werd de cyclus doorbroken waarin boeren een deel van hun eigen oogst konden bewaren om het volgende seizoen opnieuw te planten.’

‘Vervolgens kwamen er insecten en werd gezegd: geen probleem, daar hebben we een product voor. Maar ook dat moet je iedere keer opnieuw kopen. Zo creëer je afhankelijkheid. Wanneer boeren hun eigen zaden niet meer kunnen hergebruiken, moeten ze telkens opnieuw aankopen.’

‘Ik ben niet tegen technologie en vooruitgang, maar het wordt een probleem wanneer iets nieuws wordt geïntroduceerd waardoor je vergeet wat je zelf al wist. Zoals boeren die de controle verliezen over iets wat vroeger deel uitmaakte van hun eigen kennis en praktijk. Degene die het zaad controleert, kan eraan verdienen, maar draagt niet dezelfde verantwoordelijkheid voor het land. De boer blijft wel met die verantwoordelijkheid achter.’

Is dat wat u bedoelt met de ‘broken promises’ uit de titel?

Pankaj Tiwari: ‘Ja. Het zijn de beloftes van een systeem dat zei dat alles beter zou worden. Meer produceren, vooruitgaan. Maar er is niet verteld welke gevolgen die veranderingen zouden hebben.’

‘Tegelijkertijd zegt de hele wereld nu dat we biologischer en duurzamer moeten worden en aan klimaatrechtvaardigheid moeten werken. Maar waar zijn de structuren die boeren daadwerkelijk in staat stellen dat te doen?’

‘Biologische landbouw was vroeger geen markt. Het was gewoon een manier van leven. Eerst verdwijnt die kennis en daarna wordt ze opnieuw als iets nieuws verkocht. Dat is voor mij een gebroken belofte.’

^{(Lees verder onder de foto)}

Solidariteit over grenzen heen

U wilde geen voorstelling maken die alleen over India gaat. Wat veranderde toen u met Europese boeren begon te spreken?

Pankaj Tiwari: ‘Eerst dacht ik dat de impact van grote landbouwbedrijven vooral speelde in landen zoals dat van mij. Twee jaar geleden geloofde ik echt dat alles in de Europese landbouw perfect was. Dat beeld is volledig gebroken.’

‘Ik sprak met heel grootschalige boeren, maar ook kleinere en meer activistische boeren. Een van hen vertelde dat hij zijn hele leven leningen had proberen af te betalen en nog altijd schulden had.’

‘Sommige grote boeren zeiden: “Op een dag zal India ook worden zoals wij.” Ik dacht: jullie zitten zelf vast met schulden en bepalen niet altijd zelf welke gewassen jullie verbouwen. Wat betekent rijkdom dan?’

‘Grote boeren zijn niet van slechte wil. Ook zij zitten vaak vast in hetzelfde systeem. Daarom wilde ik geen verhaal maken waarin India slecht is en Europa goed. Via mijn persoonlijke verhaal wilde ik solidariteit tussen boeren creëren.’

Kennis terug opeisen

Wat kunnen mensen zelf doen om die kennis niet volledig uit handen te geven?

Pankaj Tiwari: ‘Zelfs op heel kleine schaal kunnen we proberen zelf te zaaien en te kruisbestuiven. Maar ik weet ook wel dat een moestuin het systeem niet gaat veranderen.’

‘Wat zo’n kleine handeling wel doet, is ervoor zorgen dat de kennis niet volledig bij bedrijven terechtkomt. Je bewaart de namen en de verhalen. Je bewaart de herinnering dat dit iets was wat mensen zelf deden. Dat kleine gebaar vind ik waardevol. We moeten die kennis opnieuw opeisen.’

‘Daarom blijf ik dehri's maken. Zelfs als het er maar 20 per jaar zijn, blijf ik ze maken. Het is een symbool van verzet.’

Voor u stopt die praktijk dus niet wanneer de voorstelling eindigt?

Pankaj Tiwari: ‘Nee. Ik wil niet dat het werk stopt wanneer de voorstelling stopt. Ik blijf grotere dehri’s maken. Na de voorstelling gaan die naar galerieën, zodat ze daar een eigen leven kunnen krijgen.’

‘Tegelijk is het ook een vorm van meditatie en fysieke arbeid. Ik werk graag met materiaal en vind het belangrijk om die arbeid zelf te verrichten.’

‘Maar het gaat vooral over terugkeren naar waar ik vandaan kom. Veel kinderen uit boerenfamilies willen vandaag niet meer in de landbouw werken. Ze zien het als iets dat achterhaald is. Ik ben ook een van die kinderen die de boerderij verliet om te gaan studeren. Door de dehri’s te blijven maken, probeer ik opnieuw verbinding te maken met die wereld.’

Ziet u die kennis vandaag ook daadwerkelijk terugkomen?

Pankaj Tiwari: ‘Niet op grote schaal, maar op kleine schaal gebeurt het wel. Ik ken mensen uit boerenfamilies die naar de universiteit of de kunstwereld zijn gegaan en nu opnieuw die kennis documenteren én toepassen.’

‘Een vriend van mij verbouwt bijvoorbeeld verschillende rijstsoorten die in zijn regio verdwijnen. Hij en zijn familie blijven ze ieder jaar opnieuw planten om ze in leven te houden.’

‘Dat soort kleine initiatieven is belangrijk. Niet iedereen heeft de mogelijkheid om dat te doen, maar als sommigen van ons opnieuw beginnen en die kennis delen, kan er iets ontstaan.’

Is dat ook waar u hoop uit put?

Pankaj Tiwari: ‘Ja. Ik kom zelf uit een boerenfamilie. Als een oogst door de regen verloren gaat, stoppen we niet met boeren. We planten opnieuw met de hoop dat het volgend jaar beter wordt.’

‘Daar kom ik vandaan. Ik vertrek niet vanuit het idee dat er geen mogelijkheden meer zijn. Voor mij gaat het erom dat je blijft handelen. Verzet betekent weigeren om vernietiging het laatste woord te geven.’