Penelope Gregoriou
“‘‘Afrika heeft een ander soort klimaatfinanciering nodig’’

© Treeaid via Flickr (CC BY 2.0)

© Treeaid via Flickr (CC BY 2.0)
Maar liefst 65 procent van de gezamenlijke overheidsinkomsten van de 54 landen die het kwetstbaarst zijn voor klimaatverandering gaat naar rente en schuldaflossing, schrijft Penelope Gregoriou van de African Future Policies Hub. Daardoor blijft er nauwelijks begrotingsruimte over voor klimaatbeleid. Dat kan en moet anders.
Discussies over klimaatfinanciering volgen meestal een vast patroon: eerst wordt vastgesteld hoeveel geld er tekort is, vervolgens worden financiële toezeggingen gedaan en daarna gaat de aandacht vooral uit naar de hoogte van die bedragen. Maar minstens zo belangrijk als de hoeveelheid toegezegd geld is de manier waarop de financiering wordt verstrekt. Dat geldt vooral voor Afrika.
Volgens de meest recente cijfers van het Climate Policy Initiative (CPI) ontving Afrika bezuiden de Sahara in 2024 in totaal 55 miljard dollar aan klimaatfinanciering, ruim twee keer zoveel als in 2019. Dat is een belangrijke stap vooruit, maar de regio staat nog altijd voor diverse uitdagingen.
Om te beginnen is de klimaatfinanciering zeer ongelijk verdeeld. Uit het CPI-rapport Landscape of Climate Finance in Africa 2024 blijkt dat tien Afrikaanse landen samen de helft van alle klimaatfinanciering ontvangen, terwijl slechts tien procent terechtkomt bij de tien landen die het kwetsbaarst zijn voor de gevolgen van klimaatverandering. Bij particuliere klimaatfinanciering is de ongelijkheid nog groter: maar liefst 76 procent daarvan gaat naar slechts tien landen.
Hierdoor blijft de toegang tot kapitaal voor veel andere Afrikaanse landen sterk beperkt. Tegelijkertijd zijn multilaterale klimaatfondsen die onder het VN-Klimaatverdrag vallen en bedoeld zijn om financiering tegen gunstige voorwaarden te verstrekken, slechts goed voor twee procent van de totale klimaatfinanciering in Afrika.
In plaats van klimaatprojecten voornamelijk met leningen te blijven financieren, zouden ontwikkelingsfinanciers hun financieringsinstrumenten moeten aanpassen.
Misschien nog belangrijker is dat volgens het rapport maar liefst 51 procent van de klimaatfinanciering voor Afrika uit leningen bestaat. De helft daarvan wordt verstrekt tegen gunstige voorwaarden, de andere helft tegen de gebruikelijke marktrente. Ter vergelijking: in Oost-Azië en de Stille Oceaan bestaat slechts achttien procent van de klimaatfinanciering uit leningen, en in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied is dat twintig procent.
Opvallend is bovendien dat 82 procent van de klimaatleningen aan Afrika die tegen marktrente worden verstrekt, afkomstig is van publieke instellingen, vooral multilaterale en bilaterale ontwikkelingsbanken en andere ontwikkelingsfinanciers. Daarin schuilt een schrijnende tegenstrijdigheid.
Deze instellingen zijn juist opgericht om duurzame economische groei te bevorderen, banen te scheppen en de levensomstandigheden te verbeteren. Dat doen ze door bedrijven en projecten te financieren die particuliere investeerders te riskant of onvoldoende aantrekkelijk vinden. Toch verstrekken ze leningen tegen commerciële rentetarieven aan landen die nu al moeite hebben om hun financiële lasten te dragen.
Deze aanpak is deels te verklaren door de enorme behoefte aan klimaatfinanciering in Afrika. Tot 2030 is daarvoor naar schatting bijna twee miljoen dollar nodig, terwijl momenteel slechts 23 procent van die financieringsbehoefte wordt gedekt. Maar in plaats van klimaatprojecten voornamelijk met leningen te blijven financieren, zouden ontwikkelingsfinanciers hun financieringsinstrumenten moeten aanpassen.
Rente en schuldaflossing
Zoals blijkt uit een nieuw rapport van ActionAid, vormt de hoge schuldenlast een grote belemmering voor groene investeringen. In 2026 zullen de 54 landen die wereldwijd het kwetsbaarst zijn voor klimaatverandering, waaronder veel Afrikaanse landen, naar verwachting 304,8 miljard dollar besteden aan rente en aflossing van schulden. Daar staat slechts 12,3 miljard dollar aan uitgaven voor klimaatmaatregelen tegenover. Dat betekent dat deze landen bijna 25 keer zoveel geld kwijt zijn aan hun schulden als aan de aanpak van klimaatverandering.
Hoewel het merendeel van deze schulden niet is aangegaan om klimaatmaatregelen te financieren, beperkt de terugbetaling ervan de mogelijkheden om daarin te investeren aanzienlijk. Maar liefst 65 procent van de gezamenlijke overheidsinkomsten van deze landen gaat op aan rente en aflossing, waardoor er nauwelijks begrotingsruimte overblijft voor klimaatbeleid.
Dit heeft ingrijpende gevolgen voor de nationale klimaatplannen, ook wel nationaal vastgestelde bijdragen (NDC’s) genoemd. De klimaatkwetsbare landen die ActionAid onderzocht, hebben in hun begrotingen samen slechts een kwart van het bedrag opgenomen dat nodig is om hun onvoorwaardelijke klimaatdoelstellingen te realiseren.
Tanzania heeft daarvoor slechts 0,9 procent van de benodigde middelen gereserveerd en Malawi 10,3 procent. In Zambia gaat zelfs maar 0,32 procent van de totale overheidsbegroting naar klimaatbeleid. Deze cijfers laten zien hoe weinig financiële ruimte landen met een hoge schuldenlast hebben om hun klimaatplannen uit eigen middelen te bekostigen.
Om de financiële problemen van deze landen aan te pakken, moet klimaatfinanciering zo worden geregistreerd dat duidelijk wordt hoeveel steun zij daadwerkelijk ontvangen. Momenteel telt een lening die met rente moet worden terugbetaald even zwaar mee als een even grote subsidie die niet hoeft te worden terugbetaald. Daardoor ontstaat een vertekend beeld en lijkt de financiële steun aan Afrika groter dan zij in werkelijkheid is.
Een betere aanpak zou zijn om bij leningen alleen de waarde van het financiële voordeel mee te tellen, in plaats van het volledige geleende bedrag. Zo wordt duidelijker hoeveel steun een land werkelijk ontvangt. Het Comité voor Ontwikkelingshulp van de OESO gebruikt deze methode al om de omvang van de officiële ontwikkelingshulp te berekenen.
Bovendien moet bij het bepalen van de gunstige voorwaarden van een lening rekening worden gehouden met de bestaande schuldenlast van het ontvangende land. Landen met een gemiddeld of hoog risico op een schuldencrisis zouden subsidies moeten krijgen in plaats van leningen die hun schuldenlast verder vergroten.
Er zijn ook goede redenen om leningen in lokale valuta te verstrekken. Zo lopen kredietnemers niet het risico dat hun schulden door ongunstige wisselkoersschommelingen verder oplopen. Daarnaast is het belangrijk om meer kapitaal binnen Afrika zelf aan te boren. Hoewel 87 procent van de geregistreerde klimaatfinanciering in Afrika uit internationale bronnen afkomstig is, beschikt het continent over ongeveer 2,4 biljoen dollar aan vermogen dat wordt beheerd door binnenlandse banken, verzekeraars en pensioenfondsen.
Recente obligatie-uitgiften op Afrikaanse kapitaalmarkten laten zien wat er mogelijk is wanneer de juiste regelgeving en financiële instrumenten beschikbaar zijn. In februari 2024 gaf Tanga UWASA in Tanzania de eerste groene obligatie van een lokale overheidsinstantie in Oost-Afrika uit, bedoeld voor de financiering van waterinfrastructuur. De obligatie had een waarde van 53,12 miljard Tanzaniaanse shilling (ongeveer twintig miljoen dollar). Er was zoveel belangstelling dat beleggers voor 103 procent van het aangeboden bedrag inschreven.
Van het opgehaalde kapitaal was 65 procent afkomstig van binnenlandse beleggers. Ook Zambia boekte succes. Daar haalde Copperbelt Energy Corporation Renewables honderdvijftig miljoen euro op voor investeringen in zonne-energie, via de eerste groene obligatie van het land. Deze werd in twee tranches uitgegeven, waarvoor beide keren meer belangstelling bestond dan er obligaties beschikbaar waren. Bovendien konden de obligaties tegen marktconforme voorwaarden worden uitgegeven zonder dat de overheid garant hoefde te staan.
Hoewel deze obligatie-uitgiftes slechts een fractie dekken van de totale klimaatfinanciering die Afrika nodig heeft, laten ze zien dat er grote mogelijkheden zijn om het kapitaal van institutionele beleggers op het continent zelf aan te boren. Bij binnenlandse obligaties wordt de rente weliswaar door de markt bepaald, maar ze hebben ook belangrijke voordelen: ze beperken het valutarisico, zorgen ervoor dat rente en aflossingen binnen de eigen economie blijven, en stimuleren de vraag van lokale institutionele beleggers. Op de lange termijn kan dit de afhankelijkheid van buitenlandse kredietverstrekkers verminderen.
Dit betekent niet dat officiële kredietverstrekkers minder subsidies en leningen tegen gunstige voorwaarden hoeven te verstrekken. Veeleer biedt binnenlandse financiering Afrikaanse landen een extra mogelijkheid om de klimaattransitie op hun eigen voorwaarden te bekostigen. Zo worden ze minder afhankelijk van buitenlandse financieringsvormen die hun schuldenlast kunnen vergroten en de problemen uiteindelijk dreigen te verergeren.
Penelope Gregoriou is beleidsmedewerker op het gebied van klimaat- en ontwikkelingsfinanciering bij de African Future Policies Hub.
De meningen en standpunten in deze opiniebijdrage zijn die van de auteur en weerspiegelen niet noodzakelijkerwijs die van de MO*redactie.
Vertaling: Menno Grootveld
© Project Syndicate
Lees ook
Niets missen?
Abonneer je op (één van) onze nieuwsbrieven.

Word proMO*
MO* heeft geen betaalmuur en is er voor iederéén. Dat kan alleen dankzij de steun van proMO*s, want diepgravende journalistiek kost tijd en geld.
Je helpt ons groeien en zorgt ervoor dat we al onze verhalen gratis kunnen verspreiden. Je ontvangt vier keer per jaar MO*magazine én extra edities.
Je bent gratis welkom op onze evenementen en maakt kans op gratis tickets voor concerten, films, festivals en tentoonstellingen.
Je kan in dialoog gaan met onze journalisten via een aparte Facebookgroep.
Je ontvangt elke maand een exclusieve proMO*nieuwsbrief.
Je volgt de auteurs en onderwerpen die jou interesseren en kan de beste artikels voor later bewaren.
Per maand
€4,60
Betaal maandelijks via domiciliëring.
Meest gekozen
Per jaar
€60
Betaal jaarlijks via domiciliëring.
Voor één jaar
€65
Betaal voor één jaar.
Ben je al proMO*
Log dan hier in

