Reportage

In de pride van de Sámigemeenschap

‘Dit is het enige queerevenement dat echt van ons is’

Lotte Debrauwer

29 oktober 2026 • 13 min leestijd

Hoe verzoen je je queerness met je culturele tradities? En hoe kom je naar buiten als je deel uitmaakt van niet één maar twee minderheden in het Hoge Noorden? MO* liep mee in de Sápmi Pride en zag een mix van beats en traditionele muziek, betekenisvolle kledij en glitters én de queer Sámivlag.

Een zaterdagochtend in augustus. Het dorpje Inari, in het uiterste noorden van Finland, ligt er slaperig bij. De weg met panoramisch uitzicht kronkelt langs het Inarimeer, dat met meer dan duizend vierkante kilometer en drieduizend eilanden het grootste van het poolgebied is. Her en der staan campers geparkeerd in het struikgewas.

De zomer is wereldwijd pride-seizoen, en dat is hier in het noordoosten van Finland, vlak bij de Russische grens, niet anders. Alleen is deze Sápmi Pride, vandaag op 8 augustus, gericht op één subgroep binnen de lgbtq-gemeenschap: inheemse queer personen.

Deze gemeenschap krijgt het soms hard te verduren omdat ze tot twee minderheidsgroepen behoort. Dat werd pijnlijk duidelijk na een zeldzaam onderzoek, van de Universiteit van Umeå in 2023. Het stelde vast dat Sámi lgbtq-personen vaker blootgesteld worden aan geweld dan andere Sámi. De cijfers spreken voor zich: voor seksueel geweld is dat 65% (queer Sámi) versus 31% (niet-queer Sámi), voor psychisch geweld 82% vs. 58%, en voor fysiek geweld 44% tegenover 26%.

De Sámi vandaag

Naar schatting zijn er tussen de 80.000 tot 100.000 Sámi, verspreid over Noorwegen, Zweden, Finland en het Russische Kola-schiereiland. Dat gebied werd en wordt nog vaak Lapland genoemd. Maar omdat die naam een koloniale oorsprong en denigrerende betekenis heeft, geven de Sámi de voorkeur aan de naam die ze zelf voor hun gebied gebruiken: Sápmi.

De Finse, Zweedse, Noorse en Russische staat deden aan koloniale onderdrukking. Die omvatte onder meer dat Sámi-kinderen ondergebracht werden in gesegregeerde internaten en dat Sámi-talen en -cultuursymbolen verboden werden. Sámi-vrouwen werden gedwongen gesteriliseerd en er werden overdrachten van grondbezit geforceerd.

Vandaag hebben Sámi hun eigen parlementen. Er is ook een overkoepelende belangenorganisatie: de Saami Council (Sámiráđđi)of kortweg Sámi-raad. Toch ontbreekt het deze instanties vaak aan formele macht. Conflicten met de natiestaten gaan vandaag vaak over landgebruik, mijnbouw, visserij, bosbeheer en het behoud van de traditionele cultuur.

Veel queer Sámi blijven niet in Sápmi, maar vestigen zich in grotere steden, vaak omdat ze er makkelijker aansluiting vinden bij een queer gemeenschap. Maar ook dat is niet altijd vanzelfsprekend. Levi Sørum, trans man en Sámi, vertelde daarover aan de website Cultural Survival het volgende: ‘In de Sámigemeenschap heb ik het gevoel dat ik te queer ben, en in de queergemeenschap voel ik me vaak te Sámi.’

'Het is belangrijk voor onze kleine gemeenschap om samen te zijn wanneer we de mogelijkheid hebben.'

Sørum was niet de enige met dat gevoel. Vanaf 2002 begonnen queer Sámi zich te organiseren. ‘Een handvol mensen stond op de barricades toen niemand anders dat durfde’, schrijven onderzoekers Elisabeth Stubberud en Dávvet Bruun-Solbakk daarover op de website van het Gender Research Centrum van de Universiteit van Oslo. ‘Zij riepen slogans naar het publiek over verbaal en fysiek geweld, aanranding, discriminatie en zelfmoord. Hun openheid heeft het pad geschapen voor wat de voorbije tien jaar is gebeurd.’

Vandaag is de Sápmi Pride een gevestigde waarde voor de gemeenschap, al wordt hij nog steeds grotendeels door vrijwilligers gedragen. Vroeger stond de parade centraal, de laatste jaren gaat het om een evenement dat een hele dag duurt met paneldiscussies, speeches, optredens en een feest.

Unieke vlag

Vooraan de parade loopt Janne Hirvasvuopio. Als eerste openlijke homoman in het Sámiparlement van Finland kan hij hier niet ontbreken. Samen met vijf anderen houdt hij een gigantische Sámi pridevlag in de lucht. Die is een collage van de traditionele Sámivlag en de regenboogvlag. In 2018 werden ook de kleuren van de transgendervlag (met lichtblauw, roze en wit, red.) toegevoegd en ook bruine-zwarte strepen, om het racisme tegenover inheemse groepen te benadrukken.

Vooraan de parade loopt Janne Hirvasvuopio. Als eerste openlijke homoman in het Sámiparlement van Finland kan hij hier niet ontbreken.

'Het is belangrijk voor onze kleine gemeenschap om samen te zijn wanneer we de mogelijkheid hebben', zegt Hirvasvuopio. Met een subsidie van de Noorse Ministerraad gaat hij de komende tijd, samen met queer Sámi jongeren, nadenken over de toekomst van de Sápmi Pride.

Een van de pijnpunten is structurele financiering. ‘De afstanden in Sápmi zijn gigantisch. En de prijzen (van accomodatie voor de deelnemers, red.) zijn op sommige plekken echt omhoog geschoten door het toerisme. We willen gaan kijken hoe we de Pride toegankelijk houden zonder er een mega-evenement van te maken.’ Op die bewuste kleinschaligheid komen andere deelnemers later ook nog terug.

Vanaf het Siida-museum trekt een kleurrijke parade naar het centrale plein van Inari. Iedereen hier spreekt trouwens niet over Inari maar over Aanar, de Sámische naam van het dorp.

De kleuren komen vandaag niet alleen van regenboogvlaggen of glitters. Vrijwel iedereen draagt de traditionele kledij, de gákti, of elementen daarvan (zie kader hieronder). Onder de leuzen die de deelnemers scanderen, klinken: ‘Transrechten voor Sámiland’ en ‘Mensenrechten voor iedereen, veiligheid voor iedereen, Sámiland voor iedereen’. Langsrijdende toeristen filmen vanuit hun campers het hele gebeuren.

De traditionele kledij, de beats, de regenboogvlaggen, een artieste die zich de longen uit het lijf zingt, het kleine dorpsplein: het plaatje brengt traditie, inheemse identiteit en queerrechten heel mooi samen.

Op het centrale pleintje van Inari, dat gedomineerd wordt door een supermarkt en uitkijkt op een hotel, is iedereen intussen toegestroomd. Na een openingsspeech betreedt Anna Morottaja, een van dé lesbische iconen binnen Sápmi, het kleine podium. Ze draagt een grijze gákti met de traditionele, puntige schoenen – gemaakt om op ski’s te passen – en een rood hoofddeksel.

Morottaja werd binnen Sápmi erg bekend door haar livđe-performances – dat is een verhalende muzikale traditie van de Inarische Sámi. De traditie was in de vergetelheid geraakt, maar Morottaja bracht daar in 2022 verandering door het eerste livđe-album ter wereld uit te brengen.

Anna Morottaja, een van dé lesbische iconen binnen Sápmi

Kleding met een boodschap

In Finland zijn er drie groepen Sámi: Inari Sámi, Skolt Sámi en Noordelijke Sámi. Elke groep heeft zijn eigen dialect. Politici in het Sámiparlement krijgen live vertaling naar hun specifieke taal.

Elke groep heeft ook zijn eigen traditionele kledij, gákti genaamd. Het gaat om een jurk of tuniekachtige bovenkleding in felle kleuren zoals blauw, rood en geel. De randen bij de nek, mouwen en onderkant zijn versierd met geweven banden, borduurwerk en zilveren sieraden.

De gákti is een boodschap op zich. De kledingcode, verschillend voor mannen en vrouwen, geeft aan waar iemand vandaan komt en of die persoon getrouwd is. Verschillende regio’s kennen hun eigen kragen, afwerkingen, riemen en hoofddeksels. Voor een buitenstaander lijken de verschillen misschien subtiel, maar voor iemand de kledij kan ‘‘lezen’’, is de boodschap meteen duidelijk.

Vandaag wordt de gákti vooral gedragen op huwelijken, begrafenissen of belangrijke dagen op de Sámikalender, zoals nu ook de Sápmi Pride.

Op de Pride brengt Morottaja enkele van haar wellicht bekendste liedjes, want het publiek zingt uit volle borst mee. Aan het einde van haar optreden volgt de apotheose. Op de beats van de elektronicaklassieker Sand Storm van Darude (voor de gelegenheid omgedoopt tot ‘Gay Storm’) zingt zij haar livđe-teksten over de Sámi. De traditionele kledij, de beats, de regenboogvlaggen, een artieste die zich de longen uit het lijf zingt, het kleine dorpsplein: het plaatje brengt traditie, inheemse identiteit en queerrechten heel mooi samen.

De kleinschaligheid van het evenement maakt duidelijk dat de aanwezigen een jonge, kleine gemeenschap vormen, die over de grenzen heen sterk verbonden is. Dat bevestigt ook artiest Ritni Ráste Pieski, die later op de dag een performance zal geven als drag king. ‘We willen de Sápmi Pride echt zo klein mogelijk houden, want het is het enige queerevenement dat echt ‘‘van ons’’ is’, zegt hij.

Weinig rolmodellen

Wat queer personen vaak helpt, is weten dat velen hen zijn voorgegaan – denk aan beroemdheden als Virgina Woolf, Oscar Wilde, Frida Kahlo, Marsha P. Johnson of David Bowie. Maar laat dat nu net zijn wat grotendeels ontbreekt voor de queer Sámi: er is zeer weinig bekend over hun geschiedenis.

Daarom startte onderzoekster Elisabeth Stubberud, die MO* eerder al sprak, dit jaar een project op dat zich gaat verdiepen in de geschiedenis van queer Sámi. Het onderzoek is besteld door het Noorse overheidsbureau voor Kinderen, Jeugd en Gezinszaken.

Stubberud zei daarover het volgende: ‘Natuurlijk weten we wel dat er queer personen aanwezig waren in Sámi-gemeenschappen. Maar zij zijn nooit echt als dusdanig beschreven, eerder als ‘‘afwijkend’’ of ‘‘anders’’. Denk in Finland bijvoorbeeld aan de Sámi artiest Áillohaš (die zijn hele leven verborg dat hij bi was, red.). Een opdracht voor de komende jaren is om een nieuw licht te schijnen op mensen zoals hij, want zij kunnen belangrijke rolmodellen zijn.’

‘Binnen de orale traditie bestaat het idee dat er vroeger, voor de kolonisatie, ruimte was voor iets wat je queerness zou kunnen noemen. Maar concreet bewijs hiervoor is zeldzaam.’

‘Binnen de Sámi-context bestaat traditioneel gezien vooral mondeling overgedragen kennis’, vult Sara E. Salminen aan, postdoctoraal onderzoekster Genderstudies aan de universiteit van Karlstad. Dat maakt wetenschappelijk onderzoek uitdagender. ‘Binnen die orale traditie bestaat het idee wel dat er vroeger, voor de kolonisatie, ruimte was voor iets wat je queerness zou kunnen noemen. Maar concreet bewijs hiervoor is zeldzaam.’

Aparte ambachten

Vandaag is er binnen Sápmi wel een duidelijke man-vrouwverdeling. Denk maar aan duodji, of handwerk. Die Sámi-ambacht is onderverdeeld in zachte duodji (leer- en textielbewerking), typisch voor vrouwen, en harde duodji (hout-, metaal-, en botbewerking), voor mannen. Ook het houden van rendieren is vandaag bij uitstek een mannelijke bezigheid.

Die context van machocultuur maakt het moeilijk om uit de kast te komen. ‘Er zijn verhalen van rendierhouders die niet meer willen samenwerken omwille van iemands geaardheid’, zegt Janne Hirvasvuopio daarover.

‘Maar het hangt van zoveel dingen af’, gaat Hirvasvuopio verder. ‘Als je in de grote steden leeft (zoals de meerderheid van de Sámi vandaag, ld), kan je meestal open zijn. Als je in Sápmi woont, hangt het af van je familie, je dorp, en dan vooral de koloniale geschiedenis van dat dorp. Vaak ontstaan er problemen op plekken die heel christelijk zijn.’ Belangrijk om te weten is dat er niet één queer Sámi-ervaring bestaat, zegt de Sámi-politicus. ‘We zijn niet één groep met dezelfde gedachten en ervaringen.'

Een van de grootste discussiepunten is misschien wel de gákti, meent deelneemster Pirita Portti. ‘Hier op de Pride zie je mensen de typische kledij mixen, bijvoorbeeld een combinatie van de (mannelijke, ld) kraag en een (vrouwelijk) kleed. Sommigen binnen onze gemeenschap vinden dat erg moeilijk.’

Anna-Stina Svakko, uit Noors Sápmi, maakt zo sinds enkele jaren gepersonaliseerde gákti’s door elementen van mannelijke en vrouwelijke kledij te combineren. En dat kan een groot verschil maken. Onder een Instagram-post van activiste Petra Laiti over het binaire karakter van de gákti staat volgende reactie te lezen: ‘Mijn twaalfjarig kind is non-binair en is weigerachtig om de gákti te dragen - precies om deze reden.’

Heavymetaljoik

Het dagprogramma in Inari loopt op zijn einde. Maar de klap op de vuurpijl moet nog komen. Daarvoor begeeft iedereen zich richting de inscheepkade van Lake Inari Cruise, waar de parade een zestal uur geleden van start ging.

Een rondvaart per catamaran is een populaire activiteit op het Inarimeer, dat een grote spirituele waarde heeft voor de Sámi. Maar de cruise vandaag is net iets anders dan een gewone toeristische rondvaart. De verwarring is dan ook compleet bij een Spaans koppel wanneer ze de lange rij mensen in traditionele kledij met regenboogvlaggen zien inschepen. Ze besluiten toch maar af van hun geplande boottochtje af te zien.

Op de boot zelf gaat de bar meteen open en hangt een uitgelaten sfeer. Kort na vertrek zet drag king Ritni Ráste Pieski het bovendek in lichterlaaie. Zijn alter ego Kai Zombie heeft een lange bos zwart haar en een gespierde borstkas, en is razend. Hij wordt begeleid door drie ultramannelijke bandleden in drag met geruite hemden en kartonnen muziekinstrumenten.

De muzikanten spelen luchtgitaar, piano en drum van het agressieve soort en Kai Zombie lipsynct alsof z’n leven ervan afhangt. Heavyjoik, noemt Pieski de muziek van de Noorse heavymetalband Intrigue: een mix van metal en yoik, een typische Sámi-zangstijl, gelijkaardig aan livđe (en dat klinkt bijvoorbeeld zo).

Iedereen kent de muziek en de catamaran beweegt op en neer van het gespring. Het personeel vraagt mensen op het benedendek zich netjes over beide kanten van de boot te verspreiden om veiligheidsredenen. Wanneer Anna Morrotaja haar ‘Gay Storm’ nog eens speelt, is de cirkel rond en de extase compleet.

Na een dag meelopen is het overduidelijk: queer zijn in Sápmi brengt z’n eigen uitdagingen met zich mee. Maar het gevoel dat zo’n pride brengt, is niet zo heel verschillend van elke andere pride: gemeenschap, erkenning en herkenning, en een compromisloos platform om jezelf te kunnen zijn.

Dit artikel kwam tot stand met steun van het Fonds Pascal Decroos voor bijzondere journalistiek

Niets missen?

Abonneer je op (één van) onze nieuwsbrieven.

Dit artikel delen

Steun ons Blijf op de hoogte