“‘Niet elke verbinding is verbindend ’

We moeten vooral blijven praten, luisteren, de ander proberen te begrijpen en op zoek gaan naar wat ons verbindt.

Ik hoor het vaak. Zeker wanneer het over extreemrechts, racisme of mensenrechten gaat. Alsof we, zolang we maar lang genoeg luisteren, uiteindelijk wel tot elkaar zullen komen. Ik geloof daar steeds minder in.

We moeten begrijpen waarom iemand racistische uitspraken doet over Aziatische mensen. Waarom een vrouw met een hoofddoek niet voor de klas zou mogen staan. Waarom mensen stemmen voor de AfD.

We moeten onderzoeken waar hun angst vandaan komt, waar hun frustraties vandaan komen en welke maatschappelijke evoluties ze niet meer kunnen volgen. Begrijpen lijkt vandaag bijna een morele plicht en daar heb ik steeds meer moeite mee.

Niet omdat ik tegen dialoog ben. Integendeel. Ik praat en luister graag. Ik ben nieuwsgierig naar mensen, naar hun verhalen en naar wat hen drijft en waar de weerstand zit. Een democratische samenleving heeft ruimte nodig voor verschil, debat en conflict. Je hoeft het niet met elkaar eens te zijn om met elkaar te kunnen samenleven.

Zolang we vooral bezig zijn met de beweegredenen van degene die de uitsluiting veroorzaakt, verschuift onze aandacht weg van de mensen die ermee geconfronteerd worden.

Toch lijken we soms te vergeten dat niet elke tegenstelling een meningsverschil is. ‘Ze bedoelen het niet zo’, hoor ik dan. ‘Er is een gedeelde vijand, alleen wordt de zondebok verkeerd aangeduid.’ Hoeveel voorbeelden hebben we nog nodig voordat we inzien dat het begrip op is? 

Zolang we vooral bezig zijn met de beweegredenen van degene die de uitsluiting veroorzaakt, verschuift onze aandacht weg van de mensen die ermee geconfronteerd worden. Wat met de doelwitten? Vrouwen van kleur? Moslims? Lgbtq+-mensen en anderen die dagelijks geconfronteerd worden met uitsluiting, haat en intimidatie?

Wie vraagt zich af wat het met iemand doet wanneer haar hoofddoek telkens opnieuw onderwerp wordt van een maatschappelijk debat? Wanneer iemand vanwege de huidskleur online wordt aangevallen? Wanneer je naam, lichaam of identiteit wordt gebruikt als politiek strijdtoneel? Wie staat er voor hen op? 

Dat is het punt waarop ik anders naar verbinding ben gaan kijken. De tijd waarin ik dacht dat ik overal bruggen moest bouwen, is voorbij. Je mag botsen, je mag een andere mening hebben. Er mag discussie zijn en zelfs “constructieve” debatten zijn nodig. De dialoog stopt wanneer iemands zijn wordt geraakt, wanneer mijn bestaan of mijn waardigheid in vraag wordt gesteld.  

Toch blijven we het horen: we moeten mensen rond dezelfde tafel krijgen, elkaar ontmoeten en de polarisatie tegengaan. Allemaal waardevolle ideeën, maar verbinding zonder grenzen kan ook gevaarlijk zijn. Met wie verbinden we ons eigenlijk? En met welk doel?

Wat als de ene gesprekspartner fundamenteel gelooft dat bepaalde mensen minder rechten zouden moeten hebben dan anderen? Wat als het gesprek zelf gebruikt wordt om die ideeën meer legitimiteit te geven? Dan is de vraag niet langer: hoe vinden we elkaar? Dan is de vraag: welke waarden verdedigen we?

Dat betekent niet dat we in onze eigen bubbel moeten verdwijnen. Integendeel. We hebben ontmoeting nodig. We hebben gesprekken nodig tussen mensen die anders denken, leven en stemmen. We hebben plaatsen nodig waar conflict kan bestaan zonder dat we elkaar meteen afschrijven. 

Soms is een gesprek nodig. Soms is luisteren nodig. En soms is een duidelijke nee nodig.

Verbinding vraagt om een gemeenschappelijke basis. Zonder die basis wordt “verbinden” al snel een excuus om geen grenzen te hoeven trekken. Iedere vorm van weerstand tegen uitsluiting wordt dan voorgesteld als polarisatie. Mensen die geraakt worden door discriminatie moeten vooral begrip tonen voor wie hen uitsluit. Dat is geen verbindende kracht. Het is eerder een vorm van ondermijning.

Soms is een gesprek nodig. Soms is luisteren nodig. En soms is een duidelijke nee nodig. Een nee tegen racisme. Een nee tegen uitsluiting. Een nee tegen ontmenselijking. Een nee tegen het idee dat de rechten van een ander bespreekbaar worden zodra een meerderheid daar genoeg stemmen voor verzamelt.

Misschien moeten we daarom anders naar verbinding kijken. We verbinden mensen die samen willen bouwen, versterken de mensen die vandaag het hardst geraakt worden en zoeken bondgenoten. We maken ruimte voor verschil en conflict. Zodra iemand die ruimte gebruikt om de ruimte van anderen kleiner te maken, trekken we een grens.

Mijn kompas wordt gestuurd door rechtvaardigheid. Dat betekent dat ik soms de hand zal uitsteken, maar soms ook mijn hand zal terugtrekken. Ik hoef niet met iedereen verbonden te zijn om samen te kunnen bouwen aan een rechtvaardige samenleving. 

Misschien is dat wel de ongemakkelijke boodschap die we vandaag opnieuw moeten durven uitspreken: niet elke verbinding is verbindend.