‘Gaza legt bloot dat de meeste EU-landen niet echt democratisch zijn’

Eerste protest

Erakat leerde al vroeg om autoriteit in vraag te stellen. ‘Voor ik mijzelf zag als Palestijn, moslim of immigrant, zag ik mezelf als meisje.’ Als enige dochter in een gezin van Palestijnse vluchtelingen in San Francisco zag ze hoe haar drie broers meer vrijheid kregen, terwijl zij moest thuisblijven om te helpen in het huishouden. ‘God heeft ons zo geschapen’, klonk het.

‘Mijn eerste protest was tegen mijn moeder. Dat ik geboren zou zijn met betere vaardigheden om de afwas te doen, kon ik niet aanvaarden. Ik eiste dat mijn broers ook taken kregen toegewezen en dat ik het huis uit mocht, net als zij.’

‘Ongelijkheid wordt gemaakt door machthebbers die er belang bij hebben om haar als normaal voor te stellen. Het werd de basis van mijn wereldbeeld.’

Dat verzet tegen wat als vanzelfsprekend werd voorgesteld, hielp haar later begrijpen dat ook de verarming van Palestina geen natuurwet is, maar het gevolg van machtsverhoudingen. Toen ze op haar veertiende Abu Dis bezocht, het dorp op de Westelijke Jordaanoever waar haar ouders vandaan komen, zag ze hoe groot de kloof was met Jeruzalem. ‘Die enorme ongelijkheid in infrastructuur, water en werk was geen natuurwet, maar werd gecreëerd door het gezag.’

Terug in de VS begon ze op dezelfde manier te kijken naar armoede, en naar de positie van zwarte en oorspronkelijke gemeenschappen. ‘Ongelijkheid wordt gemaakt door machthebbers die er belang bij hebben om haar als normaal voor te stellen. Het werd de basis van mijn wereldbeeld.’

Met elkaar verbonden

Als eerstejaarsstudente aan de unief kreeg Noura Erakat een beurs van duizend dollar voor haar goede resultaten. Ze boekte een ticket naar Palestina om vrijwilligerswerk te doen in een vluchtelingenkamp. Tegen haar ouders loog ze over haar bestemming. ‘Ze wilden absoluut niet dat ik betrokken raakte bij de Palestijnse zaak. Zij hadden alles achtergelaten om mij een betere toekomst te geven, maar alles wat ik wilde, was ernaar terugkeren.’

In Palestina zag ze hoe afkomst, gender en klasse kansen bepalen. Niet alleen tussen Palestijnen en Israëli’s was er discriminatie, maar ook binnen in de Palestijnse samenleving zelf: tussen arm en rijk, tussen vluchtelingen en niet-vluchtelingen, tussen stad en dorp, en tussen politieke facties. ‘Het versterkte mijn overtuiging dat de verschillende vormen van structureel onrecht diep en onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.’ Die intersectionaliteit werd een constante in haar werk.

U noemde Palestina ‘de kanarie in de koolmijn’ omdat er verschillende vormen van discriminatie samenkomen. Wat bedoelt u daarmee?

Noura Erakat: ‘De onderdrukking van en genocide op de Palestijnen leggen de mondiale, structurele onrechtvaardigheid bloot. Gewone mensen die gemarginaliseerd worden door het patriarchaat, racisme of armoede, hebben dezelfde tegenstanders: neoliberale krachten en raciaal kapitalisme, oftewel een hiërarchie op basis van afkomst die economische uitbuiting rechtvaardigt. Wat in Palestina gebeurt, is daar de ultieme uiting van.’

‘De Palestijnen worden als minderwaardig bestempeld om hen op te jagen en uit te sluiten van hulpbronnen en basisrechten. Dat werd lang als een ontsporing van het systeem afgeschilderd, maar de voorbije jaren werd duidelijk dat dit net de norm is. Kolonisatie, een gebrek aan echte democratie, en de voorrang van economische belangen op het maatschappelijk belang, raken op veel plaatsen ingeburgerd. De uitwaseming daarvan zien we nu ook in Iran en Libanon.’

‘Dat ongebreideld imperialisme maakt ons allemaal onveiliger. Daarom zeggen we dat niemand vrij is tot Palestina vrij is. Het Israëlische koloniale project ondermijnt universele rechten, VN-normen en de naoorlogse orde die genocide en straffeloosheid moest voorkomen.’

Imperiale boemerang

In een essay voor de Boston Review voorspelde u meer dan een jaar geleden dat die ‘imperiale boemerang zal terugkeren’. De onderdrukking van de Palestijnen zou het autoritaire klimaat in de VS aanwakkeren en burgerlijke vrijheden uithollen. Trump was toen nog maar net begonnen aan zijn tweede ambtstermijn.

Noura Erakat: ‘De regering-Biden leverde wapens zonder goedkeuring van het Congres, breidde politiebevoegdheden uit en beperkte het recht op protest. Tijdens studentenbetogingen voor Gaza lagen sluipschutters op de daken van de campus. De media en academische vrijheid werden ingeperkt. Minister van Buitenlandse Zaken Anthony Blinken loog onder ede over de Israëlische blokkade van hulp.’

‘Biden schiep zo precedenten die Trump nu in versterkte vorm toepast. In feite rolde hij de rode loper uit voor Trumps repressie tegen migranten en dissidenten.’

‘Je kunt geen genocide steunen binnen de krijtlijnen van een rechtsstaat, ook Europa kan dat niet. Wanneer liberale democratieën hun eigen regels opschorten om elders geweld te steunen of te normaliseren, keren die gewelddadige technieken uiteindelijk altijd terug naar hun eigen samenlevingen. Dat is de boemerang die Aimé Césaire al in 1950 beschreef.’

Ziet u een gelijkaardige ontwikkeling in Europa?

Noura Erakat: ‘Een groot deel van de westerse beschaving is gevormd door genocide in vestigingskolonies zoals in de VS en Israël, maar ook in extractieve kolonies zoals Congo.’

‘Césaire toonde hoe genocide al vóór de nazi’s genormaliseerd was in de kolonies. De uitroeiing van de Nama en Herero in Namibië deed nauwelijks stof opwaaien in Europa. Het werd pas als abnormaal beschouwd toen het binnen Europa zelf plaatsvond op industriële schaal.’

‘In verschillende Europese landen zien we nu een militarisering van de politie en meer surveillance, vaak met Israëlische technologie getest op Palestijnen. Het gebruik van biometrische surveillance (gebaseerd op meetbare fysieke kenmerken zoals vingerafdrukken of iris, red.) om bevolkingen te controleren, wordt als exportmodel uitgerold.’

‘De ruimte voor protest en vrije meningsuiting krimpt. In het Verenigd Koninkrijk wordt een organisatie als Palestine Action gecriminaliseerd, en in Frankrijk wordt Europarlementslid Rima Hassan gearresteerd voor een tweet.

Falen van het internationale systeem

Tijdens de haast gelivestreamde genocide viseerden Israëlische troepen de afgelopen 2,5 jaar kinderen, hulpverleners en journalisten. Een haast gelijkaardig draaiboek voeren ze nu uit in Libanon, Iran en delen van Syrië. Onlangs voerde Israël een wet in waardoor de doodstraf mogelijk wordt gemaakt, maar enkel voor Palestijnen. Toch reageert Europa nauwelijks. Had u dat verwacht?

Noura Erakat: ‘Dat Israël 7 oktober zou aangrijpen om de inheemse bevolking verder te elimineren en het vestigingskoloniale project te voltooien, was te verwachten. Ik was wél verrast door de non-reactie van het Westen, want na een week was al duidelijk dat het niet draaide om zelfverdediging.’

‘In de eerste zes dagen dropte het Israëlische leger 6000 bommen op Gaza. Met de Wadi-lijn verdeelden ze het gebied in twee delen en bevolen ze 1,1 miljoen mensen om naar het zuiden te trekken, een doodvonnis voor wie niet mobiel was of wie zorg nodig had. Wie vertrok was alsnog een doelwit.’

‘Enkele weken later werden universiteiten en fertiliteitsklinieken verwoest. Dat was een plan, geen zelfverdediging. Het Westen normaliseerde dit, “want Israël moest zich kunnen verdedigen”. Toch had ik toen nog hoop dat Europa of de instellingen zouden ingrijpen.’

‘Een zwakte die zichtbaar werd, is dat de meeste EU-landen niet echt democratisch zijn. De publieke opinie kantte zich grotendeels tegen het genocidale geweld, maar regeringen bleven Israël steunen.’

‘Tot het Internationaal Strafhof in Den Haag begin 2024 de Zuid-Afrikaanse genocidezaak plausibel genoeg vond voor bindende voorlopige maatregelen. Meteen legden de Verenigde Staten UNRWA droog (VN-agentschap voor hulpverlening aan Palestijnse vluchtelingen in het Nabije Oosten, red.) en volgden acht westerse landen. Toen besefte ik dat het Westen hierin meegaat.’

‘Westerse landen vreesden voor represailles van de VS en bleken te afhankelijk van het imperium om het te kunnen uitdagen. Gaza legde zo het falen van het internationale systeem bloot.’

Welk falen bedoelt u juist?

Noura Erakat: ‘Het maakte pijnlijk duidelijk dat staten niet echt onafhankelijk en soeverein zijn. Europa kon zijn macht niet consolideren om tegen de VS in te gaan.

‘Een andere zwakte die zichtbaar werd, is dat de meeste EU-landen niet echt democratisch zijn. De publieke opinie kantte zich grotendeels tegen het genocidale geweld, maar regeringen bleven Israël steunen. Straatprotesten werden hard aangepakt, en de ruimte voor kritiek slonk naarmate de vernietiging vorderde.’

‘Het is ook onthullend dat de werkelijke belangen verder reikten dan Palestina alleen, zoals nu blijkt in Libanon, Syrië en Iran.’

Strijd om het narratief

Wat kunnen we nog verwachten van de genocidezaak die door Zuid-Afrika werd aangespannen bij het Internationaal Gerechtshof?

Noura Erakat: ‘Er staat veel op het spel. Als in de eindfase, over enkele jaren, plausibele genocidale intentie wordt vastgesteld, treedt de verplichting in werking om genocide te voorkomen. Dat maakt veel westerse staten ongerust.’

‘In de kern gaat deze zaak over het vastleggen van een historisch archief en het ondermijnen van de morele legitimiteit van de betrokken machten. De globale protestbeweging gebruikt het recht om te tonen dat de Israëlische invasie van Gaza illegitiem was. Daarnaast is het doel om de rotte fundamenten van het internationale rechtsysteem bloot te leggen en zo de mondiale machtsbalans te verschuiven.’

‘Het is dus in de eerste plaats een strijd om het narratief in plaats van een puur juridisch geschil. En die strijd wordt niet enkel uitgevochten in de rechtszaal, maar ook aan universiteiten, in de media, op straat en in de diplomatie.’

‘Daarom worden mensen die het woord genocide gebruiken zo hard aangepakt. De sancties tegen ambtenaren van het Internationaal Gerechtshof, de aanvallen op Francesca en mij, de repressie van demonstranten en beperkingen van de vrijheid van meningsuiting… het zijn allemaal pogingen om het narratief te controleren.’

‘Er worden semantische discussies gevoerd. “Door de verschrikking van 7 oktober had Israël het recht om zich te verdedigen, daarin zijn ze te ver gegaan, maar daarom is het nog geen genocide”, klinkt het. Zo probeert men een klimaat te creëren waarin een panel van het Internationaal Gerechtshof over enkele jaren kan besluiten dat er misschien wat geïsoleerde genocidale acties waren, maar dat de bredere campagne “slechts” etnische zuivering was. Zoals in de zaak Bosnië tegen Servië enkel Srebrenica als genocide werd erkend.’

‘Om dat te vermijden, moeten we media en politici zo ver krijgen om oorlogsmisdaden te benoemen en de nodige achtergrond te geven. Zo heeft Israël geen recht op zelfverdediging in Gaza. Dat recht geldt niet voor illegaal bezet gebied. Het heeft wel de plicht om zich terug te trekken uit die gebieden, zoals het Internationaal Gerechtshof in 2024 oordeelde.’

‘Internationaal recht ontstond in een wereld van concurrerende grootmachten die Afrika en Azië wilden veroveren. Inhoudelijk en oorspronkelijk is het een structuur van onderdrukking, ook in zijn huidige vorm.’

‘Daarom is de druk van de wereldwijde protestbeweging cruciaal. Zonder die druk had het Internationaal Gerechtshof de zaak waarschijnlijk niet eens ontvankelijk verklaard, uit vrees voor Amerikaanse vergelding. Maar omdat mensen op straat kwamen en zich organiseerden, had het Hof geen keuze, of het zou zijn geloofwaardigheid verliezen.’

Recht volgt de macht

Uw hele carrière al bestudeert en verdedigt u het internationaal recht. Het is uw voornaamste wapen. Toch stelt u dat de internationale rechtsorde koloniale roots heeft en imperiale belangen dient. Vanwaar die schizofrene relatie?

Noura Erakat: ‘Ik denk niet dat het een schizofrene relatie is (lacht). Ik geloof wel dat de regels de structuur van onderdrukking weerspiegelen, namelijk die van een raciale hiërarchie die is opgebouwd om de uitbreiding van het imperium te faciliteren en om vreedzame relaties tussen imperiale machten te organiseren.’

Hoe wordt het recht gebruikt voor Europese of westerse dominantie en expansie?

Noura Erakat: ‘Internationaal recht ontstond in een wereld van concurrerende grootmachten die Afrika en Azië wilden veroveren. Het moest hun onderlinge relaties reguleren, wie zich waar mocht vestigen, en de toegang tot de grondstoffen en waterwegen daar.’

‘Ook in zijn huidige vorm bestaat die structuur van onderdrukking. In de VN-Veiligheidsraad kunnen de vijf permanente leden met vetorecht, de facto imperiale grootmachten, hun wil opleggen aan de rest van de wereld.’

‘Maar als dat het enige aspect was, hadden we het systeem allang opgegeven. Het recht volgt de macht, en macht is diffuus. Palestijnen konden als staatloos volk invloed uitoefenen door samen te werken met de Beweging van Niet-Gebonden Landen. Die groep van landen in het Globale Zuiden gebruikten in 1974 hun meerderheid in de Algemene Vergadering van de VN om via resoluties het Palestijnse zelfbeschikkingsrecht af te dwingen, zionisme te veroordelen als racisme, en guerrillastrijders te erkennen als soldaten met rechten, in plaats van ze te beschouwen als terroristen.’

‘Ik zie het recht als een instrument. Wie macht heeft, kan het vormgeven. Wie geen macht heeft, kan het recht gebruiken als schild tegen misbruik. Loyaliteit moet niet bij het recht liggen, maar bij rechtvaardigheid. En die wordt bepaald door massabewegingen.’

Eregraden en boycot

Enerzijds eert de Universiteit van Antwerpen u met een eredoctoraat en UGent met een leerstoel, maar anderzijds hebben die universiteiten nog niet alle banden met Israëlische instellingen verbroken, zoals studenten de voorbije dagen duidelijk maakten. Hebben universiteiten de plicht om Israël academisch te boycotten?

Noura Erakat: ‘Absoluut! De universiteiten hebben daar zelf precedenten voor vastgelegd in hun ethisch investeringsbeleid. Ook Europese akkoorden sluiten samenwerkingen uit bij schendingen van de mensenrechten. Het juridische argument is er. Punt.’

‘Dat de eredoctoraten bedoeld zijn om demonstranten te sussen? Misschien deels. Maar er was zoveel druk om zowel mij als Francesca te eren dat ze zich moeilijk het omgekeerde konden permitteren.’

‘Als het enkel om symboliek ging, hadden ze iemand gekozen die minder controversieel was, of slechts één van ons. De gezamenlijke erkenning door de universiteiten van Gent, Antwerpen en ook Brussel is veelzeggend en zou enkele jaren geleden niet mogelijk geweest zijn. De geesten rijpen dus, alleen niet zo snel als het verzet wil.’

Zijn die eredoctoraten, voor u en Francesca Albanese, dan een voorbeeld van 'een sociale beweging die macht opbouwt'?

Noura Erakat: ‘Ongetwijfeld, het is een uitdrukking van emancipatie van de protestbeweging. Daarom heb ik de prijs opgedragen aan Palestijnse vrouwen die wereldwijd worden gediscrimineerd, en aan de docenten en studenten die dit mogelijk maakten. Dit is hun overwinning, zij hebben die ruimte gecreëerd. Ik ontvang hem slechts in hun naam.’

‘Francesca en ik hebben ook duidelijk gemaakt dat we onze eregraden zullen gebruiken om de universiteiten te herinneren aan hun verplichting tot boycot en desinvestering uit apartheid en genocide. Dit is een begin, geen einde.’